دریافت مقاله: 01/10/1402                                        فصلنامۀ مدیریت نظامی

پذیرش مقاله:20/03/1403                                          سال بیست و چهارم، شمارۀ 3، پاییز 1403

مقاله پژوهشی                                                    ص‌ص 27-79

ارائه مدلی برای ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی با استفاده از تحلیل عاملی اکتشافی و مدل‌سازی معادلات ساختاری

اکبر رحیمی^*[1]، محمدحسین کریمی گوارشکی ^[2]، مهدی برارنیا فیروزجایی ^[3]

چکیده

امروزه به‌منظور ‌افزایش کارایی‌ و ‌اثربخشی، کاهش‌ هزینه‌ها و همچنین ارتقاء سطح عملکرد سازمان‌ها مطابق با انتظارات ذینفعان، نظام ‌‌ارز‌یابی‌ عملکرد مناسب برای واحد‌های سازمانی، ‌نه‌تنها‌ در‌ بخش‌ خصوصی، ‌بلکه ‌در ‌بخش‌ دولتی ‌نیز ‌مهم ‌تلقی ‌گردیده‌ و ‌به ‌یک ‌چالش ‌اساسی‌ برای ‌مدیران تبدیل‌شده‌ ‌است.‌ با ‌توجه‌ به‌ نقش ‌قابل‌توجهی که‌ مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی در ‌توسعه‌ صنعت دفاعی و درنتیجه ارتقاء بازدارندگی دارند، اندازه‌گیری ‌و‌ ارزیابی‌ عملکرد‌ آن‌ها در دستیابی به این هدف، ‌اهمیت‌ روزافزونی‌ پیدا‌ نموده وجود نظام کارآمد ارزیابی عملکرد این واحدها در بخش دفاعی، ‌ضرورتی انکارناپذیر است. اگرچه در حال حاضر ارزیابی عملکرد این واحدها تا حدودی صورت می‌گیرد اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که نواقص موجود در نظام فعلی ارزیابی عملکرد آن‌ها،‌ یکی از مهم‌ترین دلایل نتیجه‌بخش نبودن این نظام، در تحقق اهداف آن هست. بنابراین هدف پژوهش حاضر، ارائه مدلی بومی جهت ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی مبتنی بر زیست‌بوم بخش دفاعی هست. روش تحقیق حاضر روش آمیخته است که در تحلیل کیفی از گروه کانونی برای بومی‌سازی معیارها و در تحلیل کمی از تحلیل عاملی اکتشافی و مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی(PLS)، استفاده گردید. ابتدا با مرور تحقیقات پیشین، معیارهای ارزیابی شناسایی‌شده و سپس با تشکیل گروه کانونی متشکل از 15 نفر از مدیران، کارشناسان و اعضای هیئت‌علمی مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی، این معیارها بومی و تعداد 13 معیار جدید به آن‌ها اضافه گردید. سپس برای دسته‌بندی و رسیدن به ابعاد اصلی و تائید معیارها، روش‌های تحلیل عاملی اکتشافی و تائیدی به کمک نرم‌افزار SPSS و SmartPLS به کار گرفته شد. بر اساس نتایج حاصل از تحلیل عاملی اکتشافی، هفت بعد اصلی ارزیابی عملکرد این مراکز شامل؛ عملکرد پژوهشی، عملکرد آموزشی، عملکرد توسعه زیرساختی و تجهیزاتی، عملکرد منابع انسانی، عملکرد توسعه‌سازمانی، عملکرد همکاری‌های فناورانه و توسعه زیست‌بوم نوآوری و عملکرد حوضه فرهنگی و دانشجویی تعیین گردیدند و معیارهای ارزیابی واحدهای آموزشی و پژوهشی دفاعی در هریک از این ابعاد بر اساس مدل‌سازی معادلات ساختاری مورد تائید قرار گرفت.

واژگان کلیدی: فناوری، توانمندی فن‌آورانه، الزامات، پیامدها، حوزه دفاعی.

مقدمه

آموزش و پژوهش ابزاری برای توسعه و گسترش مرزهای علم و دانش است. سازمان‌های آموزشی و پژوهشی به‌عنوان متولیان پژوهش با انجام تحقیقات عملی، توسعه‌ای و بنیادی، مرزهای علم و دانش را در همه زمینه‌ها گسترش داده و راه‌حل‌های یکپارچه‌ای را برای چالش‌های پیش روی بشر ارائه می‌کنند (محمودی میمند و قادری نوشهر، 2012). بر اساس سند جامع علم و فناوری حوزه دفاعی و امنیتی کشور در سال 1399، علم و فناوری به‌عنوان یکی از پیشران‌های اصلی و موتورهای محرک پیشرفت کشور در گام دوم انقلاب اسلامی است که این امر در حوزه دفاع و امنیت کشور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده و نیازمند طرح‌ریزی دقیق و جامع است. بر اساس سند گام دوم نوآوری ودجا در سال 1401 نیز؛ مراکز پژوهشی دفاعی به‌عنوان فراهم آورنده زیرساخت‌های فناوری و ارائه‌دهنده خدمات موردنیاز آرایه‌های دفاعی در بخش دفاعی شناخته می‌شوند. مراکز آموزشی و پژوهشی بخش دفاعی با رسالت ارائه آموزش‌های تخصصی مهارت محور ضمن خدمت و همچنین انجام پروژه‌های پژوهشی در راستای رفع گلوگاه‌های فناورانه صنایع دفاعی و خلق فناوری‌های بدیع و نوظهور دفاعی به ارائه خدمات و توسعه محصولات کاربردی و مرز دانشی،‌ ایجاد گردیده‌اند. این مراکز به‌عنوان یک سازمان نظام‌‌مند، منجر به افزایش سریع و چشمگیر تولید علم درزمینهٔ بنیادی و کاربردی می‌شوند و خود آن‌ها از اجزای کوچک‌تر شامل گروه‌ها و پژوهشکده‌های آموزشی و پژوهشی تشکیل می‌شوند. این مراکز به‌منظور بهره‌برداری از فرصت‌های فناورانـه، مجبور به اتخاذ راهبردهای انطباق پذیر و نوآورانه هسـتند تا بتوانند پاسخگوی تغییرات سریع نیازهای فناورانه نیروهای مسلح باشند.

صاحب‌نظرانی چون کلر (1983) و نیکلز (2004) در قالب مدل‌های مدیریت راهبردی در سازمان‌های آموزشی و پژوهشی، نظارت و ارزیابی راهبردها و برنامه‌ها را یکی از اجزا اصلی فرآیند مدیریت راهبردی نام می‌برند. سنجش و ارزیابی عملکرد فعالیت‌های سازمان از دیرباز نقطة آغاز فراینـدهای علمـی حوزه مـدیریت و موضوع بحث و درگیری همیشگی مدیران و محققان بوده اسـت. بنابراین یکی از مهم‌ترین وظـایف مـدیر، ارزیـابی و کنترل عملکرد سازمان است (فرهنگی و همکاران، 1392). اندازه‌گیری عملکرد ازجمله بهترین راهکارها جهت اطمینان از حصول و تحقق اهداف سازمان‌ها هست. سازمان‌ها همواره علاقه دارند ارزیابی کنند که "چگونه هستند" زیرا چنین تصور می‌شود که اگر بدانیم چگونه‌ایم بهتر می‌توانیم برای آینده برنامه‌ریزی کنیم و تصمیم بگیریم که "چگونه باشیم" (اسفندیار و همکاران، 1394). نظام ارزیابی ‌عملکرد ‌‌مزایای کلیدی برای‌ سازمان‌ها به‌ همراه‌ داشته و‌ می‌تواند‌ به‌طورکلی به بهبود‌ عملکرد‌ آن‌ها ‌منجر ‌شود (فرهادی، 1396). بررسی تجارب کشورها درزمینهی نظام ارزیابی مراکز آموزشی- تحقیقاتی نشان می‌دهند، این موضوع به‌عنوان یکی از زیرساخت‌های کلیدی انگیزشی موردتوجه قرارگرفته است (شیخان و بختیاری نژاد، 1392). ارزیابی عملکرد مناسب موجب انگیزش کارکنان در جهت رفتار مناسب شده و جزء اصلی تدوین و اجرای سیاست سازمان است. ارزیابی عملکرد می‌تواند بازخوردهای موردنیاز سازمان در زمینه‌هایی چون؛ میزان دستیابی به اهداف سازمانی، بررسی رضایت کارکنان و مشتریان و میزان نتایج مورد انتظار سازمان، صحیح بودن سیاست‌ها، شناسایی فرصت‌ها و کمبودهای سازمان فراهم کند (شریفی و همکاران، 1401). علاوه بر این، نظام‌های ارزیابی مراکز تحقیقاتی با در نظر گرفتن شاخص‌های ورودی و خروجی و شاخص‌های تجاری‌سازی، سعی می‌کنند به تجاری‌سازی و همکاری‌های تحقیقاتی توجه ویژه‌ای داشته باشند (شیخان و بختیاری نژاد، 1392).

بر اساس سند علم و فناوری حوزه دفاعی- امنیتی کشور؛ طراحی و پیاده‌سازی رویکردهای مدیریت یکپارچه و تفکر راهبردی و نهادینه‌سازی مدیریت هوشمند دانش در حوزه دفاعی و امنیتی، نظارت و ارزیابی پیاده‌سازی و تحقق اهداف «سند مذکور» گزارش سالانه به شورای عالی انقلاب فرهنگی؛ تصویب نظام اجرایی، زیرساختی و نظارتی، سازوکارهای اجرا و اصلاح ساختارها و فرآیندهای دانش، آموزش، پژوهش، فناوری و نوآوری دفاعی و امنیتی کشور؛ بررسی وضع موجود علم و فناوری دفاعی و امنیتی کشور و رصد و پایش محیطی، رقبا و تحولات جهانی ازجمله موضوعاتی هستند که مبیّن ضرورت طراحی و اجرای نظام‌های ارزیابی منسجم در حوزه علم و فناوری دفاعی هستند. انجام ارزیابی دوره‌ای و سالانه توسط سلسله‌مراتب، لزوم برنامه‌ریزی صحیح و مبتنی بر واقعیات و داده واقعی، چالش‌ها و محدودیت‌های بودجه جاری و پژوهشی و منابع انسانی ضرورت داشتن نظام ارزیابی عملکرد منسجم و مستمر راهبردها و برنامه‌ها را در این مراکز می‌رساند. ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی در دوره‌های زمانی مشخص ‌می‌تواند نقش مؤثری در فهم موقعیت این واحدها در پیشبرد مأموریت‌ها و پروژه‌های تحقیقاتی در حال انجام باشد. به‌کارگیری یک نظام ارزیابی عملکرد با معیارهای درست و متناسب با زیست‌بوم دفاعی، ‌ازجمله مهم‌ترین الزامات برای سنجش تحقق اهداف این واحدهای آموزشی و پژوهشی هست و موقعیت واقعی مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی با ‌عوامل‌ موفقیت‌ درازمدت ازجمله‌ برآورده‌ کردن‌ نیازهای ‌مدیران، محققان، اعضای هیئت‌علمی و دانشجویان،‌ بهبود ‌پیوسته، ‌سازمان‌دهی‌ فرآیند‌، استفاده ‌از ‌منابع‌ و ‌غیره، ‌آشکار‌ می‌گردد. همچنین ایجاد یک نظام مؤثر برای ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی منجر به دسترسی نتایج ارزیابی عملکرد منصفانه، عادلانه، علمی و معقول می‌شود.

بااین‌حال برخی از مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی ممکن است ازنظر تعداد پروژه، عملکرد بالایی باشد، اما ممکن است، کیفیت نتایج آن‌ها رضایت‌بخش نباشد. همچنین برخی از مراکز ممکن است نتایج کمّی پایین داشته باشند، اما کیفیت آن‌ها بسیار بالا باشد، بنابراین، شاخص ارزیابی عملکرد باید به اندازه‌گیری کیفیت و کمیت باهم توجه داشته باشد. یکی از اساسی‌ترین چالش‌های پیشرو در مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی عدم وجود یک راهکار مناسب و مشخص در شناسایی شاخص‌های عملکرد و نهادینه‌سازی ارزیابی در این مراکز است. همچنین عدم یکپارچگی مؤلفه‌ها و معیارهای ارزیابی عملکرد در این مراکز، منجر به عدم شفافیت و ابهام در نتایج ارزیابی برای رصد کلی فرآیندها و پروژه‌های در حال اجرا گردیده است. این موضوع، ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی را همواره به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های مدیران این مراکز پیشرو علم و فناوری به خود جلب کرده است. نظام ارزیابی عملکرد باید ویژگی‌های کار تحقیقاتی و علمی را منعکس کند و شاخص کوتاه‌مدت را با شاخص بلندمدت ادغام کند و نه‌تنها به کمیت نتایج، بلکه به کیفیت نتایج نیز توجه می‌‎کند (یون لینگ، 2018). محققانی ازجمله رنجبران (1392)، اگستینو ‌همکاران‌ (2012)، لطفی پور و همکاران (1398)، یان شیا و همکاران (2019)، هاشمی و همکاران (1400) به موضوع ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی پرداختند؛ اما عموماً این مطالعات یا به یک بعد خاص مثلاً پژوهشی توجه کردند (هاشمی و همکاران (1400) و یا معیارها و ابعاد موردبررسی با محیط مراکز آموزشی -تحقیقاتی دفاعی و راهبردهای آن‌ها به دلیل ملاحظات حفاظتی و امنیتی همخوانی ندارند. مطالعات نشان می‌دهد از موانع پیش روی پژوهش و نوآوری در حیطه مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی، فقدان معیارهای ارزیابی سنجش و نظارت در فعالیت‌های پژوهشی در این مراکز است (بهرامی و طاعتی، 1388). عوامل اصلی و مشکلات مهمی که در امر ارزیابی عملکرد معمولاً به‌عنوان معمای پیچیده ارزیابی عملکرد طرح می‌گردد، نارسایی‌هایی را به وجود می‌آورد. این نارسایی‌ها شامل مشکلات ناشی از ساختار سازمانی، عناصر و معیارهای ارزیابی عملکرد، مشکلات ناشی از نحوه اجرا، مشکلات تحلیل نتایج ارزیابی عملکرد و غیره می‌گردند که می‌توانند منشأ متفاوتی داشته باشند (فردوسی، 1398). هیچ الگوی فراگیری برای ارزیابی عملکرد سازمان‌ها به‌طور عام و سازمان‌های آموزشی و پژوهشی به‌طور خاص وجود ندارد و نظام ارزیابی عملکرد باید با توجه به شرایط سازمان طراحی شود (یوسلیانی و همکاران، 1395). محققان متفق‌القول هستند که نظام ارزیابی عملکرد اثربخش عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی باید متناسب با بافت آن مرکز طراحی شود (باگت، 2014؛ یوسلیانی و همکاران، 1395).

بنابراین مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی باید به دلایلی چون؛ رسالت، فرهنگ، ارزش مدیریت عملکرد، ایفای نقش پیشگامی، اهمیت رهبری در آموزش و پژوهش باید دارای نظام ارزیابی عملکرد ویژه، ‌به‌روز و بومی خود باشند. اجرای دقیق ارزیابی در نظام آموزشی و پژوهشی دفاعی این امکان را به مدیران دفاعی می‌دهد که به‌جای تصمیم‌گیری بر اساس برداشت‌های ذهنی، بتوانند بر اساس واقعیت‌های عینی تصمیم گرفته و تحقق اهداف خود را به‌درستی رصد و پایش نمایند. از سویی دیگر تعیین چارچوب مدل ارزیابی عملکرد جامع و نیز مشخص کردن معیارهای کلیـدی آن از اهمیـت بـه سـزایی در شناسـایی وضعیت موجود و نیز ترسیم نقشه راه و برنامه‌ریزی بلندمدت مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی برخوردار است؛ بنابراین ارائه مدلی یکپارچه جهت ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی مبتنی بر رویکردهای چندبعدی، از کارکرد آن‌ها در رفع نیازها دفاعی تا عملکرد در محورهای موردتوجه ذینفعان مختلف، ضرورت پیدا می‌کند. با توجه به مطالب بیان‌شده هدف پژوهش حاضر ارائه مدلی بومی مطابق با زیست‌بوم دفاعی، جهت ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی آن، مبتنی بر روش آمیخته مصاحبه گروه کانونی و تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی هست.

مبانی نظری و پیشینه تحقیق

یکی از مهم‌ترین ابزارها برای شناسایی و تعیین نقاط ضعف و قوت عملکرد در هر سازما‌نی، ارزیابی عملکرد آن است. آشنایی با ماهیت ارزیابی عملکرد و مفاهیم مرتبط با آن، منجر به‌دقت بیشتر در طراحی و اجرای مدل ارزیابی عملکرد می‌گردد. در این بخش مهم‌ترین مفاهیم تحقیق حاضر تشریح می‌شوند:

ارزیابی عملکرد: به مجموعـه اقـدامات و اطلاعـاتی اطلاق می‌شود که به‌منظور افزایش سطح استفاده بهینـه از امکانات و منابع در جهت دستیابی بـه هـدف‌هـا بـه شیوه‌ای اقتصادی وتوام با کارایی و اثربخشی صـورت می‌گیرد. (یان شیا و همکاران، 2019). در تعریف دیگر ارزیابی را می‌توان تعیین قانونمنـد و رسمی میزان اثربخشی و کارایی و مقبولیت یک عمل طرح‌ریزی‌شده در انجام اهداف معـین تعریـف کـرد (حمدی و همکاران، 1387). مفهوم ارزیابی عملکرد، شامل شناسایی وضع موجود و برنامه‌ریزی و انجام تحولات عمده‌ای است که برای بهبود عملکرد سازمان، ضروری هستند لذا از مهم‌ترین موارد در ارزیابی عملکرد، داشتن دید کاملی نسبت به موقعیت موجود در جامعه جهت شناسایی انحرافات و توسعه برنامه‌های اصلاحی هست (فردوسی، 1398). ارزیابی عملکرد را فرآیند سنجش جامع عملکرد دستگاه‌های اجرایی در قالب عباراتی نظیر کارایی، اثربخشی، توانمندسازی و قابلیت پاسخگویی در چارچوب اصول و مفاهیم علمی مدیریت برای تحقق اهداف وظایف سازمانی می‌دانند. به‌عبارت‌دیگر منظور ارزیابی عملکرد این است که مدیر کلیه امکانات مصرف‌شده اعم از مادی و معنوی را با بازدهی کاربر اساس معیارهای موردقبول مقایسه کند تا روشن شود که به اهداف کمی و کیفی مورد انتظار نائل‌آمده است (تائو دینگ و همکاران، 2021).

بدون شک هر سازمانی به‌منظور استفاده بهینه از منابع محدود خود و اثربخشی بیشتر، نیازمند ارزیابی و سنجش عملکرد است. از طریق سنجش عملکرد می‌توان ضمن شناسایی نقاط ضعف و قوت و حداقل کردن منابع ورودی، وضعیت موجود را بهبود بخشید (ساگارا و همکاران، 2017). ارزیابی عملکرد در بعد سازمانی معمولاً مترادف با اثربخشی فعالیت‌ها هست. منظور از اثربخشی میزان دستیابی به اهداف و برنامه‌ها با ویژگی کارا بودن فعالیت‌ها و عملیات است (رضایی نور و عنایتی، 1395). به‌طورکلی مدل‌های ارزیابی عملکرد را بر اساس روش طراحی و استقرار نظام ارزیابی و تا حدودی در انطباق با دیدگاه‌های سنتی و نوین، می‌توان به دودسته کلی تقسیم نمود، یکی مدل‌های طراحی سیستم اندازه‌گیری عملکرد و دیگری مدل‌های خودارزیابی شامل مدل‌های تعالی یا جوایز کیفیتی (عنایتی و همکاران، 1391). در مفهوم جدید، کارایی به مفهوم تلف نکردن منابع به‌عنوان معیاری برای سنجش عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی از طریق ارزیابی رابطه بین ورودی‌ها با خروجی‌ها موردتوجه و تأکید قرارگرفته و از روش‌های مختلف و معیارهای گوناگون برای ارزیابی و مقایسه آن استفاده‌شده است (خشکاب و همکاران، 1400).

 مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی: مراکز آموزشی و پژوهشی مکانی برای ارائه آموزش‌های مهارت محور و همچنین انجام تحقیقات فناورانه گروه‌های از محققان هستند که مرزهای دانش را به‌پیش می‌برند. مراکز آموزشی-پژوهشی دفاعی سازمان‌هایی هستند که علاوه بر آموزش‎‌های نظری و کاربردی در حوزه‌ها و رشته‎های مرتبط با حوزه نظامی-دفاعی به انجام پروژه‌ها و تحقیقات علمی و ارائه خدمات فناوری می‌پردازند. نوع مأموریت این مراکز و تعدد دوره‌ها آموزشی و پروژه‌های فناورانه با دوره زمانی مشخص، تعامل با ذینفعان متعدد با نیازهای متفاوت و از همه چالش‌برانگیزتر محدودیت بودجه و منابع مالی و انسانی منجر به این شده که مدیریت و ارزیابی جامع عملکرد ازنظر اثربخشی و کارایی فعالیت‌ها برای دستیابی به اهداف سازمانی و فرا سازمانی این مراکز ضرورت پیدا کند. این مراکز مانند دیگر واحدها و سازمان‌ها نیاز به سیستم ارزیابی عملکرد و تحلیل مناسب دارند تا فرآیند و نتایج پروژه‌ها به سطح معقولی برسد و درنتیجه توسعه پایدار را فراهم نمایند (ورمزیــار و همکــاران، 2016). ارزیابی عملکرد این مراکز در خصوص استفاده بهینه آن‌ها از منابع و برآوردن هر چه بیشتر اهداف، ضروری هست.

پیشینه

مسئله ارزیابی عملکرد و روش ارزیابی سالیان زیادی است که محققان و مدیران سازمان‌ها را به چالش واداشته است. درگذشته از شاخص‌های مالی به‌عنوان تنها ابزار ارزیابی عملکرد استفاده می‌کردند تا اینکه ناکارآمدی این اطلاعات که ناشی از افزایش پیچیدگی سازمان‌ها و رقابت بازار بود، آشکار گردید. نواقص و کمبودهای نظام‌های سنتی ارزیابی عملکرد به انقلابی در مدیریت عملکرد منجر شد و فرایندهای متعددی ازجمله مدل‌هایی چون مدل بنیاد مدیریت کیفیت اروپا، کارت متوازن، هرم عملکرد برای استفاده سازمان‌های مختلف ایجاد گردید (حجازی و همکاران، 1392)؛ اما ازآنجاکه موضوع بحث تحقیق حاضر ارزیابی عملکرد سازمان‌ها و مراکز آموزشی و پژوهشی است، به مدل‌ها و معیارهای مختص درزمینهی این‌گونه سازمان‌ها بیشتر پرداخته و تمرکز شد. در حوزه ارزیابی عملکرد آموزشی و پژوهشی سازمان‌های پژوهش محور، مطالعات و مدل‌های گوناگونی وجود دارد که در زیر در قالب مطالعات داخلی و خارجی ارائه‌شده‌اند:

شریفی و همکاران (1401) طی مطالعه‌ای به ارائه مدل تلفیقی برای ارزیابی عملکرد واحدهای تصمیم گیر باقدرت تفکیک‌پذیری مناسب (موردمطالعه مؤسسات آموزش عالی) پرداختند. ابزار گردآوری داده‌ها دو پرسشنامه محقق ساخته است که روایی محتوا و سازه آن‌ها به استناد نظر خبرگان و تحلیل عاملی و پایایی مورد تائید قرارگرفته است. همچنین برای ارزیابی عملکرد، رویکرد برنامه‌ریزی ریاضی تحلیل پوششی داده‌ها مورداستفاده قرار گرفت. یافته‌ها شامل شناسایی 9 متغیر ورودی و 8 متغیر خروجی است. پس از انجام تحلیل عاملی بر روی شاخص‌ها سه سازه وضعیت پذیرش دانشجو، وضعیت نیروی انسانی وضعیت زیرساخت با عنوان ورودی و سه سازه وضعیت آموزشی و پژوهشی دانشجویان، وضعیت درآمدهای دانشگاهی وضعیت ارائه خدمات دانشگاهی به‌عنوان سازه‌های خروجی شناسایی شدند. خشکاب (1400) در مطالعه‌ای به وضعیت کارایی آموزشی و پژوهشی دانشگاه‌های صنعتی ایران با استفاده از دو روش نا پارامتری تحلیل پوششی داده‌ها و روش پارامتریِ تحلیل مرز تصادفی برحسب داده‌های مستخرج از لایحه بودجه، آمار و مستندات مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش وب‌سایت پایگاه جهان اسلام مربوط به 20 دانشگاه صنعتی طی سال‌های 1392 تا 1394 را مورد ارزیابی قرار داده است. در این تحقیق متغیرهای ورودی ارزیابی تعداد دانشجویان ورودی، تعداد اعضاء هیئت‌علمی، تعداد کارکنان و بودجه و متغیرهای خروجی درآمد اختصاصی، تعداد دانشجویان در حال تحصیل، تعداد دانش‌آموختگان و مقالات همایشی می‌باشند.

ساجدی نژاد و همکاران (1399) نیز با در نظر گرفتن جایگاه مأموریت پژوهشی پژوهشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، منظره‌ای مبتنی بر مدل کارت امتیازی متوازن طراحی نمودند. در این پژوهش علاوه بر بهره‌گیری ازنظر پژوهشگران خبره در چند پژوهشگاه، از ابزارهای کمی برای اعتباربخشی به مدل بهره گرفته است و از تلفیق ارزیابی عملکرد متوازن، فن دیمتل و نیز مدل معادلات ساختاری، رویکردی یکپارچه برای ارزیابی و درنتیجه رتبه‌بندی مناسب عملکرد پژوهشگاه‌ها و مراکز پژوهشی پیشنهاد داده است. از میان چهار منظر و بعد اصلی (دستاوردها، منظر مالی، فرایندهای داخلی، منابع انسانی) بر اساس نتایج منظر مالی بیشترین تأثیرگذاری بر سایر منظرهای مدل کارت امتیازی متوازن ازجمله دستاوردهای پژوهشی را دارد و از اهمیت بیشتری در ارزیابی پژوهش‌ها برخوردار است. فرهادی (1396) در طراحی الگوی ارزیابی عملکرد دانشگاه‌های افسری، مؤلفه‌ها و ابعاد الگوی ارزیابی عملکرد دانشگاه‌های افسری را متشکل از سه بعد و پنج سطح معرفی نمود. در سطح؛ اثربخشی آموزشی و پیامدها قرار دارند و در دومین سطح مدل، خدمات آموزشی و پژوهشی قرار دارد و در سومین سطح مدل، دانشجویان قرار دارد و در چهارمین سطح مدل، اساتید و مربیان و فرایندها قرار دارند و در پنجمین سطح مدل، متغیرهای مدیریت و رهبری، سامانه فرماندهی و تسهیلات و امکانات قرار دارند.

ورمزیــار و همکــاران (2016) مــدل ترکیبــی تصمیم‌گیری چنـدمعیاره جدیـدی بـرای ارزیـابی عملکـرد سازمان‌های تحقیقاتی و فناوری محور در ایران بر اساس رویکـرد کارت امتیازی متوازن ارائه داده‌اند و از تکنیک دیمتل برای نشان دادن وابستگی متقابل بین دیدگاه‌های کارت امتیازی متــوازن و از فراینــد تحلیــل شبکه‌ای بــرای تعیــین وزن شاخص‌ها اســتفاده کردنــد. ســپس، از چهــار روش تصمیم‌‎گیری چندمعیاره شامل ارزیابی نسبت‌های افزودنی، ارزیابی نسبی پیچیده، بهینه‌سازی با چند معیار با استفاده از تجزیه‌وتحلیل نسبت و فن تاپسیس بـرای رتبـه‌بنـدی گزینه‌ها استفاده‌شده است. برای نشان دادن کـارایی روش پیشنهادی مطالعه‌ای مـوردی نیـز ارائه‌شده اسـت. شیخان و بختیاری نژاد (1392) در مطالعه خود در دانشگاه صنعتی امیرکبیر دو بعد اصلی ورودی و خروجی را برای ارزیابی عملکرد مراکز تحقیقاتی معرفی نمودند. شاخص‌های ورودی هر واحد تحقیقاتی به تفکیک منابع انسانی، امکانات و تجهیزات، حمایت و پشتیبانی ویژه مدیریت ارشد و شاخص‌های خروجی نیز به تفکیک مالی، دستاوردهای پژوهشی و فناوری، مشتری مداری و ارتباطات برون‌سازمانی و سیستم و سازمان را نشان می‌دهند. حسین پور و آراسته (1389) در مطالعه‌ای با عنوان بررسی و انتخاب الگوی پایه ارزیابی عملکرد مراکز پژوهشی دفاعی همانند مطالعه حاضر رویکرد جامع داشته‌اند و ارزیابی درونی و بیرونی را مدنظر داشته‌اند و مدل موصوف بر پایه مدل کارت امتیازی متوازن توسعه پیدا نموده لذا باید در نظر داشت که بزرگ‌ترین کاستی الگوی کارت امتیازی متوازن، ضعف توجه به رهبری، استراتژی و فرایند تعیین استراتژی است. در مطالعه موسی خانی و همکاران (1388) با روش تحلیل محتوا و تحلیل عاملی اکتشافی یک چهارچوب مفهومی برای ارزیابی عملکرد دانشگاه ارائه گردید. این چارچوب شامل هفت بعد؛ امور پژوهشی، امور فرهنگی، امور مالی، دانشجویی، آموزشی، اداری و عمرانی هست.

تائو دینگ و همکاران (2021) معتقدند، آثار قبلی به‌ندرت به بررسی عملکرد گروه‌های چندگانه یک دانشگاه می‌پردازند و به‌ویژه، هیچ‌یک از آن‌ها عدم همگونی بین گروه‌های دانشگاه را در نظر نمی‌گیرند. آن‌ها مدل‌های تحلیل پوششی داده‌ها (DEA) را برای ارزیابی عملکرد واحدهای تصمیم‌گیری غیر همگن عمومی با ساختارهای شبکه دومرحله‌ای توسعه دادند و سپس آن‌ها را در دانشگاهی در چین اعمال و اجرا نمودند. یان شیا و همکاران (2019) ارزیابی عملکرد دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها شانگهای بر اساس روش تحلیل مؤلفه‌های اصلی و تحلیل پوششی داده‌ها دودسته شاخص ورودی و خروجی را معرفی نمودند. بر اساس مدل آن‌ها شاخص‌‌های ورودی منابع انسانی، ساختار دانشجویی، منابع مالی، منابع فیزیکی و آموزشی می‌باشند. شاخص خروجی نیز پرورش کارکنان، پژوهش علمی (صندوق‌های تحقیقاتی و میزان بودجه علم و فناوری)، دستاورد پژوهشی، خدمات اجتماعی (تعداد تبدیل دستاورد، تعداد قرارداد انتقال فناوری، درآمد حاصل از انتقال فناوری)، کیفیت تدریس و منابع باز آموزشی می‌باشند. رانجان و چاکرابورتی (2015)، از یک رویکرد یکپارچه ترکیبی پرومتی-گایا برای ارزیابی عملکرد 20 موسسه ملی فناوری در هند با توجه به 9 شاخص محوری؛ تقویت هیئت‌علمی، نسبت دانشجو -استاد، تعداد کنفرانس‌های برگزارشده در 5 سال گذشته، تعداد مقالات منتشرشده در مجلات در 5 سال گذشته، کمک‌هزینه تحقیقاتی، مساحت دانشگاه، جایگیری دانشجویان، تعداد کتاب و مجلات آنلاین موجود در کتابخانه و هزینه دوره استفاده ‌کردند. البته این شاخص‌ها بیشتر جنبه دانشگاه‌های آموزش محور دارد.

لین و همکاران (2014) تحقیقی با عنوان "ارزیابی عملکرد کارت امتیازی متوازن در شرایط عدم قطعیت"انجام دادند نتایج این پژوهش نشان می‌دهد این تحقیق پشتیبانی ارزشمندی برای و BSC تصمیم‌گیری موفق در ساختار سلسله‌مراتبی هست. یک مجموعه از روش‌های ترکیبی و داده‌های کمی و کیفی برای روابط سلسله‌مراتبی برای کمک به بهبود عملکرد و افزایش اثربخشی مدیریت و بهره‌وری ارائه می‌نماید. آگوستینو همکاران (2012) طی مطالعه‌ای یک مدل اندازه‌گیری عملکرد برای فعالیت‌های تحقیق و توسعه مراکز تحقیقاتی دولتی در ایتالیا توسعه دادند. شواهد تجربی توسط یک مرکز تحقیقات عمومی ارائه‌شده است، جایی که محققان پروژه‌ای را باهدف توسعه اندازه‌گیری عملکرد بر اساس اصول تحقیق اقدام پژوهشی انجام دادند. این پروژه به محققان این امکان را داد تا با ذینفعان مختلف تعامل داشته باشند و نیازهای اطلاعاتی مختلف خود را در مجموعه‌ای جامع از شاخص‌های عملکرد کلیدی (KPI) ادغام کنند. درنتیجه، چارچوب چندبعدی برای اندازه‌گیری عملکرد تحقیق و توسعه در یک مرکز تحقیقات عمومی پیشنهاد ‌شد و مجموعه‌ای از شاخص‌های کلیدی عملکرد توسعه می‌یابد که پیامدهایی را برای دانشگاهیان و متخصصان پیشنهاد شد. بان وت و دشماخ (2006) در تحقیق خود با عنوان توسعه مدل ارزیابی عملکرد سازمان‌های تحقیق و توسعه بر اساس کارت امتیازی متوازن باهدف ارزیابی عملکرد سازمان‌های تحقیق و توسعه ملی در کشور هند، با استفاده از سنجش کارایی سازمان‌ها از طریق شاخص‌ها از چهار منظر (مالی، مشتریان، نوآوری و یادگیری و فرآیندهای کسب‌وکار داخلی) که برای ارزیابی خروجی‌های سازمان‌های تحقیق و توسعه تعریف‌شده‌اند، عملکرد سازمان‌های تحقیق و توسعه را ارزیابی کرده‌اند.

بررسی مرور مطالعات نشان می‌دهد، بیشتر مطالعات در حوزه ارزیابی عملکردها واحدها و مراکز، مبتنی بر روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره، تحلیل پوششی داده و به‌کارگیری مدل کارت امتیازی متوازن انجام‌گرفته است. امّا ازآنجاکه تحقیق حاضر بیشتر تمرکز آن بر ارائه ابعاد و معیارهای خاص مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی داشته از روش آمیخته است به‌این‌ترتیب که تحلیل محتوا مطالعات قبلی و مصاحبه گروه کانونی به‌عنوان یک ابزار کیفی برای احصاء معیارهای بومی ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی و همچنین تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی به‌عنوان ابزار کمّی برای دسته‌بندی و تائید مدل نهایی استفاده می‌نماید.

 معیار ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی در مطالعات پیشین اجرای ارزیابی عملکرد برای بهینه‌سازی تخصیص منابع و ترویج توسعه پایدار مراکز آموزش و پژوهشی مفید است. چگونگی ایجاد یک مدل علمی ارزیابی عملکرد در مراکز پژوهشی و آموزشی به‌طور عینی چالش‌برانگیز است. در جدول 1 به ‌مرور مهم‌ترین مطالعات داخلی و خارجی در این زمینه ‌پرداخته و با بررسی مدل‌ها و روش‌های مختلف ارزیابی عملکرد در تحقیقات پیشین، معیارهای ارزیابی عملکرد احصا گردیده و فراوانی تکرار این معیارها در مطالعات پیشین نیز ارائه‌شده است. در این تحقیق علاوه بر بررسی مقالات، کتب، پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها، گزارش‌ها سالانه مراکز آموزشی و پژوهشی موجود در داخل کشور نیز مورد بررسی قرار گرفت.

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر، ازلحاظ هدف یک تحقیق کاربردی، و به لحاظ روش و ماهیت یک مطالعه توصیفی- پیمایشی و ازنظر داده و تحلیل داده یک پژوهش آمیخته(کیفی-کمی) محسوب می‌شود. داده‌های تحقیق با توجه به مراحل گوناگون تحقیق به ترتیب به دو صورت کتابخانه‌ای و میدانی به‌وسیله‌ی مصاحبه و پرسشنامه گردآوری ‌شد. در این تحقیق ابتدا به‌مرور ادبیات نظری مرتبط با موضوع و شناسایی معیارها و عوامل موردنظر پرداخته و سپس معیارهای موجود در جدول 1 را برای بومی‌سازی معیارهای ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی در اختیار گروه کانونی متشکل از 15 نفر مدیران، معاونت‌های تخصصی و اعضای هیئت‌علمی مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی قرار گرفت. شرط تعیین خبرگان در این تحقیق شامل حداقل 5 سال سابقه کار تحقیقاتی، مدرک تحصیلی ارشد و دکتری و سابقه پست سازمانی اجرایی و مدیریتی در سطح دانشگاه و مجتمع‌ها و همچنین سابقه مدیریت آموزشی و پژوهشی در حال اجرا هست. دلیل استفاده از تحلیل گروه کانونی دستیابی به توصیفی عمیق و غنی از تجارب، نگرش‌ها و ادراک محققان درباره موضوع موردبررسی و بومی‌سازی معیارهای به‌دست‌آمده از جدول 1 هست. در ادامه برای رسیدن به محورهای اصلی و میزان همبستگی معیارهای ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی از تحلیل اکتشافی و برای تائید مدل نهایی از روش مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی استفاده شد. جامعه آماری تحقیق در مرحله پرسشنامه و تحلیل کمی، 120 نفر از مدیران و کارکنان معاونت‌های تخصصی، اعضای هیئت‌علمی مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی بودند که به شیوه نمونه‌گیری تصادفی ساده  انتخاب گردیدند. انتخاب خبرگان در مرحله استفاده از گروه کانونی نیز با روش نمونه‌گیری هدفمند،‌ صورت گرفت. 

شکل 1: مراحل تحقیق

یکی از روش‌های گردآوری داده‎ها در طرح‌های کیفی، گروه‌های کانونی است. روشی برای تبادل افکار و مذاکره است که طبق یک برنامه‌ریزی دقیق طراحی می‌شود تا ادراکات و بینش مصاحبه‌شوندگان را در محیطی به‌دوراز تهدید و فشار بسنجد(مورگان و کروگر ، 1993). گروه‌های کانونی، جلسات بحث سازمان‌دهی شده هستند که گروهی از افراد که به توان به نظر آنان به‌عنوان کانون بحث موضوعی متمرکز شد، انتخاب می‌شوند. سپس از طریق مصاحبه گروهی، این افراد نظرها و تجربه‌های خود را بازنمایی می‌کنند. انتخاب شرکت‌کنندگان گروه‌های کانونی، بیشتر بر نمونه‌گیری هدف‌دار تکیه‌دارند(میلز و هابرمن ، 1984). پژوهشگر، شرکت‌کنندگان را بر پایه طرح پژوهش و توانایی همکاری آنان با آن انتخاب می‌کند. با توجه به معیارهای قابل‌توجه ارائه‌شده در تحقیقات پیشین و به دلیل همفکری و مشارکت همه اعضای گروه کانونی در بومی‌سازی معیارهای متناسب با زیست‌بوم تحقیقات دفاعی،‌ در این تحقیق، ‌روش گروه کانونی خبرگان مورداستفاده قرارگرفته است. بر اساس نظر کرسول (2005) جهت اطمینان از اعتبار یافته‌های حاصل از تحلیل پرسشنامه سه نفر از اساتید گزارش نهایی را بررسی می‌نمایند. با توجه به اینکه در این تحقیق از روش خبره سنجی جهت تعیین معیارها استفاده گردید به‌منظور افزایش روایی و پایایی آن سعی شد تا از مشارکت‌کنندگانی(اساتید دانشگاهی، مدیران ارشد موردنظر) استفاده شود که در حوزه موردنظر از تخصص و انگیزه کافی برخوردار باشند.

به‌طورکلی تحلیل عاملی اکتشافی به دنبال بررسی داده‌های تجربی به‌منظور کشف و شناسایی شاخص‌ها و نیز روابط بین آن‌ها است. در تحلیل عاملی اکتشافی، از پیش مدل معینی وجود ندارد. به‌بیان‌دیگر تحلیل عاملی اکتشافی علاوه بر آنکه ارزش تجسسی یا پیشنهادی دارد، می‌تواند در جهت ساخت مدل نیز موردتوجه استفاده قرار گیرد. این نوع تحلیل وقتی به کار می‌رود که پژوهشگر شواهد کافی قبلی برای تشکیل فرضیه درباره تعداد عامل‌های زیربنایی داده‌ها نداشته باشد(محمدی و همکاران، 1393). همچنین ارائه و تحلیل مدل نهایی ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی با روش حداقل مربعات جزئی انجام گرفت. حداقل مربعات جزئی یک روش نا پارامتریک است که روش مناسبی برای مدل معادلات ساختاری هست. روش حداقل مربعات جزئی به حجم نمونه حساسیت کمتری دارد و نیازی به نرمال بودن داده‌ها ندارد. بنابراین در مواردی که حجم نمونه کوچک باشد و یا داده‌ها نرمال نباشد، جانشین مدل‌سازی معادلات ساختاری می‌شود. اگر داده‌ها نرمال باشد یا نمونه بزرگ باشد، هم می‌توان از حداقل مجذورات جزئی استفاده کرد. برای حل مسائل حداقل مربعات جزئی می‌توان از نرم‌افزار SmartPLS 3 استفاده شد.

تجزیه و تحلیل یافته‌ها

جمعیت شناختی نمونه آماری

توصیف آماری داده‌ها، گامی در جهت تشخیص الگوی حاکم بر آن‌ها و پایه‌ای برای تبیین روابط بین متغیرهایی است که در پژوهش بکار می‌رود. به‌منظور شناخت بهتر ماهیت جامعه‌ای که در پژوهش موردمطالعه قرارگرفته است و آشنایی بیشتر با متغیرهای پژوهش، قبل از تجزیه‌وتحلیل داده‌های آماری، لازم است این داده‌ها توصیف شود. در مرحله گردآوری داده‌ها از طریق مصاحبه گروه کانونی، خبرگان 15 نفر و شامل؛ معاونین تخصصی مراکز آموزشی و پژوهشی، اعضای هیئت‌علمی مراکز آموزشی و پژوهشی هوافضا، شیمی، مکانیک، مواد و فناوری ساخت، دفاع الکترومغناطیس، برق و سایبرنتیک، مدیریت و مهندسی صنایع بودند. که بیش از 80 درصد آن‌ها دارای مدرک تحصیلی دکتری و 20 درصد کارشناسی ارشد بودند. در مرحله تحلیل اکتشافی و تحلیل عاملی تأییدی ازنظرهای120 نفر از مدیران و کارشناسان معاونت‌های تخصصی و اعضای هیئت‌علمی شاغل در مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی استفاده گردید که 40 درصد این افراد دارای تحصیلات کارشناسی ارشد و 60 درصد از آن‌ها دارای دکتری تخصصی در رشته‌ها گوناگون فنی و مهندسی بودند.

بومی‌سازی معیارها؛ مصاحبه گروه کانونی

در این پژوهش، بر اساس بررسی مطالعات پیشین در بخش ادبیات و مبانی نظری، مجموعه‌ای از عوامل جهت ترسیم مدل مفهومی استخراج‌شده است. در این مرحله بومی‌سازی معیارهای احصاء شده از مطالعات و مدل‌های ارزیابی عملکرد، صورت پذیرفته است. برای این منظور، با استفاده گروه کانونی 15 نفری، به بومی‌سازی معیارهای موجود و احصا معیارهای جدید ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی پرداخته شد. درنهایت 53 معیار مطابق با زیست‌بوم بخش دفاعی، توسط گروه خبرگان، مورد تائید قرار گرفت و نهایی شدند که در جدول 2 ارائه‌شده‌اند. برخی از این معیارها دقیقاً مطابق با معیارهای ارائه‌شده در تحقیقات پیشین می‌باشند،‌ برخی دیگر مطابق با زیست‌بوم بخش دفاعی بومی‌سازی شدند و علاوه بر آن‌ها 13 معیار جدید توسط خبرگان به مجموعه معیارهای استخراج‌شده از ادبیات اضافه گردید که عبارت‌اند از: " تهیه و تدوین ره نگاشت فناوری بدیع و نوظهور و شالوده شکن و پروژه‌های پویش فناوری؛ توسعه معنویت در راستای تحقق گام دوم انقلاب.؛ نظارت‌های راهبردی و حفاظتی؛ مدیریت شبکه‌های علمی و فناورانه؛ توسعه صادرات آموزشی و فناوری؛ نظم راهبردی مراکز آموزشی و پژوهشی؛ توسعه فاوا و کنترل امنیت فاوا؛ توجه و عنایت ویژه به برنامه‌های صیانت در برابر خرابکاری؛ توسعه کیفیت و استانداردسازی؛ مسابقات علمی برند ساز؛ بازسازی و نوسازی تأسیسات و ساختمان‌های مستهلک دانشگاه؛ نگهداری و تعمیرات تجهیزات، ابزارآلات و ماشین‌های صنعتی".

جدول 2: معیارهای تعیین‌شده برای ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی توسط خبرگان

دسته‌بندی معیارها؛ تحلیل عاملی اکتشافی

در ادامه تحقیق روش تحقیق میدانی و همبستگی در این پژوهش مورداستفاده قرارگرفته است. سپس مجموعه عوامل در پرسشنامه‌ای مشتمل بر 53 پرسش تنظیم و در هر پرسش میزان اهمیت هر یک از معیار‌ها با استفاده از طیف لیکرت مورد آزمون قرار گرفت. درمجموع 120 نفر از مدیران و کارشناسان معاونت‌های تخصصی و اعضای هیئت‌علمی مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی به تکمیل این پرسشنامه مبادرت نمودند. جهت بررسی نتایج پرسشنامه با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخه 26 ضریب آلفای کرون باخ سنجیده شد و تحلیل عاملی اکتشافی بر روی‌داده‌ها صورت گرفت که در بخش تجزیه‌وتحلیل نتایج ارائه می‌گردد. با توجه به هدف تحقیق، در مرحله بعد، با استفاده ازنظرت کارکنان مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی، تحلیل عاملی پرسشنامه انجام‌شده است. ابتدا به‌منظور اطمینان از انسجام درونی عامل‌ها و مناسب بودن آن‌ها برای آزمون تحلیل آماری از آزمون  KMOکرویت بارتلت استفاده‌شده است.

جدول 3: آزمون KMO و بارتلت

نتایج حاصل از جدول 3 در مورداجرای آزمون کرویت بارتلت نشان می‌دهد که مقدار  KMOبرابر با 0.73 و مقدار مجذور کای با درجه آزادی مشخص و سطح معناداری برابر با 4849 هست. نتایج آزمون کرویت بارتلت نشان می‌دهد که این مقیاس شرایط لازم برای انجام تحلیل عاملی را دارد و تحلیل عاملی برای آن مجموعه متغیرها مناسب است. در این آزمون، اگر مقدار P کمتر از 0.05 باشد، توانایی عاملی بودن داده‌ها تائید می‌شود. نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که انجام تحلیل عاملی بر روی متغیرها امکان‌پذیر بوده و می‌توان از روش تحلیل عاملی برای بررسی معیارهای ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی استفاده کرد.

جدول4:  اشتراکات اولیه و  استخراجی معیارهای ارزیابی

اشتراکات یک متغیر، مربع همبستگی چندگانه برای متغیر مربوطه با استفاده از عامل‌هاست، بنابراین نسبتی از واریانس آزمون موردنظر است که توسط عامل‌های مشترک استخراج‌شده در تحلیل عاملی برآورد می‌شود و اشتراک استخراجی شاخص‌ها در جدول 4 نشان داده‌شده است. بر اساس نتایج محاسبات اشتراک اولیه تمام معیارها نمره عاملی بالاتر از 0.3 دارند. استخراج عامل‌ها در محیط SPSS شامل انتخاب روش "مشخص کردن کمترین تعداد عامل‌هایی است که می‌توان برای بهترین بازنمایی همبستگی‌های متقابل بین مجموعه متغیرها به کاربرد". روش‌های مؤلفه‌های اصلی، معمول‌ترین روش برآورد اشتراکات درونی و تمایزات برونی برای استخراج عامل‌ها است. برحسب نتایج در جدول 5 بعد به هفت دسته تقسیم شد که این هفت دسته، 80.66 درصد از واریانس کل سؤالات به‌وسیله آن‌ها تبیین می‌شود. در جدول ذیل عامل‌هایی که دارای مقادیر ویژه اولیه و درصد واریانس برابر 1یا بزرگ‌تر از 1 باشند، برای معناداری بررسی می‌شوند و تمامی بعدهای دیگر با مقادیر ویژه کم و کوچک‌تر از 1 نادیده گرفته می‌شوند.

جدول5: ‌ مقادیر‌ ابعاد ‌استخراجی ‌اصلی

·     آزمون اسکری کتل(نمودار سنگ‌ریزه)

شکل 2 نمودار صخره‌ای (سنگ‌ریزه) تصویر مقدار ویژه را در هریک از مؤلفه‌های استخراج‌شده نشان می‌دهد که چون از بزرگ‌ترین مقدار ویژه شروع می‌شود همواره یک نزولی است. مقدار ویژه با استخراج عامل‌های بعدی به‌سرعت افت می‌کند. مقدار ویژه عامل هفتم به بعد کمتر از 1 است.

 شکل 2 نمودار سنگریزه مقادیر ویژه مؤلفه‌های استخراج‌شده

ماتریس مؤلفه‌های چرخیده شده

با توجه به جدول 5 هفت عامل استخراج‌شده، میزان 80.66 درصد از کل واریانس را تبیین می‌کند. در این میان عامل اول باارزش ویژه 19.99؛ عامل دوم باارزش ویژه 11.42؛ عامل سوم باارزش ویژه 4.05؛ عامل چهارم باارزش ویژه 2.57؛ عامل پنجم باارزش ویژه 2.03 و عامل ششم باارزش ویژه 1.58 عامل هفتم 1.26 به ترتیب 37.73؛ 21.56؛ 7.64؛ 4.85؛3.60؛2.81؛ 2.39 از کل واریانس را تبیین می‌کنند. به‌منظور تحقیق درباره ماهیت روابط بین متغیرها و نیز دستیابی به نام‌گذاری مناسب عامل‌ها، ضرایب بالاتر از 30 درصد در تعریف عامل‌ها مهم و بامعنی بوده و ضرایب کمتر از این حدود به‌عنوان عامل تصادفی در نظر گرفته‌شده است. جونز کمترین مقدار این ضریب را برابر با  0.30 می‌داند. ازاین‌رو این نظریه در تحقیق حاضر مبنا قرارگرفته است. هرچه بار عاملی یک سؤال زیادتر باشد، نفوذ آن سؤال در تبیین ماهیت عامل موردنظر بیشتر است. در این پژوهش با توجه به این‌که ابزار تحقیق برای نخستین بار اجرا می‌شود، درباره تحلیل سؤال‌ها و به‌ویژه حذف یا ابقاء عامل‌ها در مرحله نهایی، کمینه ملاک  0.30 به‌کاررفته است. نام‌گذاری عامل‌ها نیز با توجه به بار عاملی گویه‌هایی که عامل‌های استخراج‌شده در آن‌ها بزرگ‌ترین سهم را داشته‌اند، صورت گرفت و نتایج ماتریس چرخش یافته با شیوه واریماکس در جدول 6 نمایش داده‌شده است. این خروجی ماتریس چرخیده شده اجزا را نشان می‌دهد که شامل بارهای عاملی هریک از متغیرها در چهار عامل باقی‌مانده پس از چرخش هست. این ماتریس را راحت‌تر از ماتریس چرخیده نشده قبلی می‌توان تفسیر کرد. هرچقدر مقدار قدر مطلق این ضرایب بیشتر باشد، عامل مربوطه نقش بیشتری در کل تغییرات (واریانس) متغیر موردنظر دارد.

جدول 1 ماتریس چرخش یافته با شیوه واریماکسپ

استنتاج ماتریس چرخش یافته عامل‌ها یا مجموعه سؤال‌هایی که مشترک با یک عامل همبسته بوده و تشکیل یک پاره تست را می‌دهند به شرح زیر استخراج و نام‌گذاری شدند. بعد اول با 10 معیار که به عملکرد پژوهشی مربوط می‌شود. این عامل 37.73% از واریانس کل را تبیین می‌کند. بعد دوم با 9 معیار که به عملکرد آموزشی مربوط می‌شود. این عامل 56/21% از واریانس کل را تبیین می‌کند. بعد سوم با 5 معیار که به همکاری‌های فناورانه و توسعه زیست‌بوم نوآوری مربوط می‌شود. این عامل 7.64% از واریانس کل را تبیین می‌کند. بعد چهارم با 6 معیار که به عملکرد منابع انسانی مربوط می‌شود. این عامل 4.85% از واریانس کل را تبیین می‌کند. بعد پنجم با 9 معیار که به عملکرد توسعه‌سازمانی مربوط می‌شود. این عامل 3.60% از واریانس کل را تبیین می‌کند. بعد ششم با 7 معیار که به عملکرد توسعه زیرساختی و تجهیزاتی مربوط می‌شود. این عامل 2.81% از واریانس کل را تبیین می‌کند. بعد هفتم با 7 معیار که به عملکرد حوزۀ فرهنگی و دانشجویی مربوط می‌شود. این عامل 2.39% از واریانس کل را تبیین می‌کند.

بنابراین از مجموع معیارهای اولیه با 53 متغیر که از مبانی نظری و گروه کانونی استخراج‌شده بود، پس از تحلیل عاملی اکتشافی تعداد 7 عامل با 53 معیار تعیین شد. در جدول 7 عامل‌ها و معیارهای نهایی ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی مشاهده می‌شود.

جدول 2: ابعاد و معیارهای نهایی ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی

تحلیل عاملی تأییدی

در این بخش به تحلیل عاملی تأییدی تحقیق حاضر پرداخته ‌شد. در بخش دوم از نرم‌افزار PLS برای تحلیل ساختاری و آزمون فرضیه‌ها و آزمون همبستگی استفاده گردید. روایی و پایایی از ویژگی‌هایی هستند که برای مفید و مؤثر واقع‌شدن روش‌های جمع‌آوری داده‌ها شرط اساسی به شمار می‌روند. روش‌های متعددی برای تعیین روایی ابزار اندازه‌گیری وجود دارد که در این تحقیق و بنا به محدودیت‌های موجود، از روش روایی محتوا (ظاهری) برای اعتباریابی استفاده‌شده است. بدین ترتیب تعداد 10 پرسشنامه بین مدیران و اساتید مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی توزیع گردید و درنهایت پس از اعمال تغییرات پیشنهادشده، روایی ظاهری پرسشنامه و پایایی مورد تائید قرارگرفته است. علاوه بر این در این تحقیق برای روایی و پایایی پرسشنامه از روش آلفا کرونباخ و معیارهای تحلیل عاملی تأییدی استفاده گردید. بعد از جمع‌آوری پرسشنامه‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS، ضریب آلفای کرونباخ کل پرسشنامه و هر یک از ابعاد آن را محاسبه، تمامی متغیرهای دارای آلفای کرونباخ بالاتر از 0.70 می‌باشند.

آزمون همبستگی

جدول 7 همبستگی متغیرهای پنهان در محاسبات الگوریتم PLS را نشان می‌دهد. بر این اساس میزان همبستگی بین دو متغیر عملکرد مراکز و عملکرد پژوهشی 0.94؛ عملکرد مراکز و عملکرد آموزشی 0.83؛ عملکرد مراکز و عملکرد توسعه‌سازمانی 0.79؛ عملکرد مراکز و عملکرد منابع انسانی 0.82؛ عملکرد مراکز و عملکرد حوزۀ فرهنگی و دانشجویی 0.53؛ عملکرد مراکز و عملکرد همکاری‌های فناورانه و توسعه زیست‌بوم نوآوری.0.80؛ عملکرد مراکز و عملکرد توسعه زیرساختی و تجهیزاتی 0.79؛ عملکرد آموزشی و عملکرد پژوهشی 0.69 هست. مابقی رابطه‌ها و همبستگی متغیرها در جدول 8 قابل‌مشاهده است. هست که با توجه به این ضرایب هر 7 معیار اصلی دارای همبستگی بالا با متغیر اصلی (عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی) و با یکدیگر دارند؛ یعنی افزایش در یک متغیر افزایش دیگری و کاهش یکی از آن‌ها کاهش دیگری را به همراه خواهد داشت.

تحلیل عاملی تأییدی

تحلیل عاملی تأییدی این تحلیل به‌نوعی روابط گویه‌ها (سؤالات پرسشنامه) با عامل‌ها (متغیرهای پنهان) را نشان می‌دهد. علاوه بر بار عاملی و معیارهای روایی (AVE، آلفا، پایایی مرکب، RHO_A) و ضرایب تعیین (R2) در این تحلیل محاسبه گردیده است. بار عاملی مقدار عددی است که میزان شدت رابطه میان یک متغیر پنهان و متغیر آشکار مربوطه را طی فرآیند تحلیل مسیر مشخص می‌کند. هرچه مقدار بار عاملی یک شاخص در رابطه با یک سازه مشخص بیشتر باشد، آن شاخص سهم بیشتری در تبیین آن سازه ایفا می‌کند. همچنین اگر بار عاملی یک شاخص منفی باشد، نشان‌دهنده تأثیر منفی آن در تبیین سازه مربوطه هست. به‌بیان‌دیگر سؤال مربوط به آن شاخص به‌صورت معکوس طراحی‌شده است. قدرت رابطه بین عامل (متغیر پنهان) و متغیر قابل‌مشاهده به‌وسیله بار عاملی نشان داده می‌شود. بار عاملی مقداری بین صفر و یک است. اگر بار عاملی کمتر از 0.4 باشد رابطه ضعیف در نظر گرفته‌شده و از آن صرف‌نظر می‌شود. بار عاملی بین 0.4 تا 0.6 قابل‌قبول است و اگر بزرگ‌تر از ۰.۶ باشد خیلی مطلوب است. در شکل 3 بار عاملی مختص متغیرهای پنهان تحقیق آورده شده است که بار عاملی همه گویه‌ها از مقدار حداقلی یعنی 0.50 بیشتر است (حبیبی و عدن ور، 1396)؛ بنابراین میزان شدت رابطه میان یک متغیر پنهان و متغیر آشکار مربوطه در حد مطلوبی می‌باشند.

شکل 3 مدل الگوریتم پی‌ال‌اس (تحلیل عاملی تأییدی)

آزمون روایی و پایایی مدل

پایایی از طریق بارهای عاملی، آلفای کرونباخ، میانگین تبیین شده و پایایی ترکیبی صورت می‌پذیرد. برای ارزیابی شاخص‌های سنجش و اعتبار مدل از شاخص‌های میانگین استخراج‌شده، پایایی ترکیبی و آلفای استفاده می‌شود. نتایج پایایی و روایی همگرا مدل به‌طور کامل در جدول 9 ذکرشده است. در ادامه آن‌ها را موردبررسی قرار می‌دهیم.

جدول 3 نتایج پایایی

آلفای کرونباخ معیاری برای سنجش پایایی و ارزیابی پایداری درونی (سازگاری درونی) محسوب می‌گردد. همانطورکه در جدول بالا مشاهده می‌شود تمامی مقادیر آلفا کرونباخ بیشتر از 0.70 بوده و لذا پایایی سازه‌ها قابل‌پذیرش است. ضریب Rho نیز برای سنجش پایایی درونی سازه‌ها است. چاین و مارکولیدس (1998) معتقدند ضریب Rho نسبت به آلفای کرونباخ از اطمینان بیشتری برخوردار است. به ضریب Rho گاهی ضریب دایلون-گولداشتین نیز گفته می‌شود. مقدار این ضریب باید بیش از 0.70 باشد (هایر و همکارن، 2022). همانطورکه در جدول 8 مشاهده می‌شود تمامی مقادیر Rho_A بیشتر از 0.7 بوده و لذا پایایی ترکیبی سازه‌ها قابل‌پذیرش است. تمامی مقادیر پایایی مرکب بیشتر از 0.7 بوده و لذا پایایی ترکیبی سازه‌ها قابل‌پذیرش است. مقادیر واریانس استخراج شد (AVE) مربوط به سازه‌ها توسط فورنل و لارکر (1981) پیشنهاد شد. فورنل و لارکر بیان می‌کنند که روایی واگرا وقتی در سطح قابل‌قبول است که میزان AVE برای هر متغیر بیشتر از واریانس اشتراکی بین آن متغیر و سایر متغیرها باشد. در اسمارت پی ال اس بررسی این امر به‌وسیله یک ماتریس صورت می‌پذیرد که خانه‌های این ماتریس حاوی مقادیر ضرایب همبستگی بین متغیرها و جذر مقادیر AVE مربوط به هر متغیر است. در جدول زیر، این ماتریس که مربوط به متغیرهاست نشان داده‌شده است. مدل در صورتی روایی واگرای قابل قبولی دارد که اعداد مندرج در قطر اصلی ماتریس از مقادیر زیرین آن بیشتر باشد. مقدار قابل‌قبول برای این معیار که بیانگر اعتبار مناسب ابزارهای است، حداقل 0.5 هست. در جدول 10(فورنل و لارکر) و جدول 9 مقادیر واریانس استخراج‌شده برای تمام متغیرهای بالاتر از 0.5 بوده و اعتبار ابزارهای اندازه‌گیری را تائید می‌کند.

جدول 4 فورنل و لارکر

·    

· مدل ساختاری

 پس‌ازاینکه همبستگی متغیرها و روایی مدل شناسایی گردید، باید آزمون معناداری (مدل ساختاری) صورت گیرد. جهت بررسی معنادار بودن رابطه بین متغیرها از آماره تی استفاده می‌شود. چون معناداری در سطح خطای 05/0 بررسی می‌شود، بنابراین اگر آماره آزمون تی از مقدار بحرانی 96/1 بزرگ‌تر باشد، رابطه معنادار است. یافته‌های این بخش در جدول 11 و شکل 4 نشان داده شد.

شکل 4 مدل ساختاری در حالت معناداری

در جدول ذیل مقدار ضریب مسیر، انحراف -استاندارد، مقدار آماره t و سطح معنی‌داری مربوط به هرکدام از مسیرها نوشته‌شده است. اولین و اساسی‌ترین معیار، ضرایب معناداری مقادیر T است. درصورتی‌که مقدار این اعداد از 1.96 بیشتر شود، نشان از صحت رابطه بین سازه‌ها و درنتیجه تائید فرضیه‌های پژوهش در سطح اطمینان 95% است. همان‌طور که در شکل 4 و جدول 11 مشاهده می‌کنید، آماره تی در همه بعدهای اصلی ارزیابی عملکرد بالاتر از 1.96 و با ضریب معناداری کمتر از 0.05 می‌باشند.

جدول 5: خلاصه ارقام ابعاد و معیارهای مدل ساختاری

·                                                         آزمون کیفیت مدل اندازه‌گیری

ضریب تعیین (R²) مربوط به متغیرهای پنهان درون‌زای (وابسته) مدل است و معیاری است که نشان از تأثیر یک متغیر برون‌زا بر یک متغیر درون‌زا دارد. معیار R² نشان‌دهنده‌ی تأثیری است که یک متغیر مستقل بر یک متغیر وابسته می‌گذارد. معیار تعیین تنها برای متغیر وابسته مدل محاسبه می‌شود و در مورد متغیر مستقل، مقدار این ضریب صفر است. هرچه مقدار R² مربوط به متغیر وابسته مدل بیشتر باشد، نشان از برازش بهتر مدل است. مقادیر ملاک ضریب تعیین شامل 0.19 ضعیف و 0.33 متوسط و 0.67 قوی است (هایر و همکارن، 2022). برحسب شکل 3 در این تحقیق مقادیر R² عملکرد آموزشی 0.87؛ عملکرد پژوهشی 0.96؛ عملکرد توسعه زیرساختی و تجهیزاتی 0.68؛ عملکرد توسعه‌سازمانی 0.78؛ عملکرد حوزۀ فرهنگی و دانشجویی 0.41؛ عملکرد منابع انسانی 0.83؛ همکاری‌های فناورانه و توسعه زیست‌بوم نوآوری 0.67 هست که طبق دسته‌بندی چاین و مارکولیدس (1998) و هنسلر و سرستد[5] (2013)، دارای ضریب تعیین قوی است که مناسب بودن برازش مدل را تائید می‌کند.

·                                                         برازش مدل کلی

همان‌طور که گفته شد شاخص GOF مربوط به برازش بخش کلی مدل‌های معادلات ساختاری است. بدین معنی که توسط این معیار محقق می‌تواند پس از بررسی برازش بخش اندازه‌گیری و بخش ساختاری مدل کلی پژوهش خود، برازش بخش کلی را نیز کنترل نماید. شاخص نکویی برازش GOF عددی بین صفر و یک به دست می‌آید. وتزلز و همکاران^[6] (۲۰۰۹) سه مقدار برای ارزیابی شاخص GOF در نظر گرفته‌اند: ضعیف اگر بین 10% تا 25% باشد. متوسط اگر بین 25% تا 36% باشد. قوی اگر از 36% بیشتر باشد. هر چه مقدار شاخص GOF به عدد یک نزدیک باشد، بیانگر مناسب‌تر بودن مدل است. میانگین مقادیر اشتراکی از میانگین مقادیر اشتراکی (درواقع همان میانگین واریانس استخراج‌شده) هر متغیر درون‌زای مدل به دست می‌آید. میانگین R² درواقع میانگین مقادیر ضریب تعیین (R²) متغیرهای درون‌زای مدل است.

جدول 6 مقادیر برازش مدل کلی (GOF)

با توجه به جدول 12 رقم 0.70 به‌دست‌آمده شاخص GOF قوی هست و این یعنی برازش کلی مدل معادلات ساختاری تحقیق حاضر قوی است. بر اساس شکل 4 هفت بعد اصلی عملکرد پژوهشی، عملکرد آموزشی، عملکرد توسعه زیرساختی و تجهیزاتی، عملکرد منابع انسانی، عملکرد توسعه‌سازمانی، عملکرد همکاری‌های فناورانه و توسعه زیست‌بوم نوآوری، عملکرد حوزۀ فرهنگی و دانشجویی در ارزیابی عملکرد در سازمان‌های تحقیقاتی و پژوهش محور دفاعی قرار دارند. در این الگو برای ارزیابی عملکرد واحدها و مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی ارائه گردید است، البته برای اجرای این الگو لازم است هر واحد دانشگاهی بر اساس معیارها و زیرمعیارهای مطرح‌شده ارزیابی و امتیازدهی گردد. درواقع به‌وسیله این الگوی ارزیابی عملکرد می‌توان به مقایسه عملکرد مراکز مختلف پرداخت.

·                                                          بحث و نتیجه‌گیری

مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی نقشی کلیدی در رشد و توسعه آموزش‌های مهارت محور و همچنین خلق و توسعه فناوری‌های بدیع و نوظهور دفاعی ایفا می‌کنند. تحقق اهداف میان‌مدت و بلندمدت این مراکز، مستلزم به‌کارگیری نظام ارزیابی عملکرد با معیارهای منسجم، چندجانبه و بومی بخش دفاعی هست. نظام پیشین ارزیابی عملکرد، در تناسب با راهبردهای جدید این مراکز و نقش‌آفرینی بهتر آن‌ها در زنجیره ارزش دفاعی، از اثربخشی لازم برخوردار نبوده و نیاز به بازنگری این نظام ارزیابی عملکرد، ضروری می‌نمود؛ بنابراین پژوهش حاضر باهدف ارائه مدلی بومی جهت ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی به انجام رسید. این مطالعه با تحلیل مطالعات و مدل‌های پیشین ارزیابی عملکرد و با نظر گروه کانونی متشکل از 15 نفر مدیران و معاونین تخصصی و هیئت‌علمی مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی به 53 معیار ارزیابی عملکرد بومی رسید. در مرحله بعدی در قالب پرسشنامه طراحی‌شده مبتنی بر معیارهای بومی به تحلیل عاملی اکتشافی جهت تعیین ابعاد اصلی ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی پرداخته شد که درنتیجه 53 معیار به 7 بعد تقسیم گردیدند. این معیارها شامل عملکرد پژوهشی، عملکرد آموزشی، عملکرد توسعه زیرساختی و تجهیزاتی، عملکرد منابع انسانی، عملکرد توسعه‌سازمانی، عملکرد همکاری‌های فناورانه و توسعه زیست‌بوم نوآوری و عملکرد حوزۀ فرهنگی و دانشجویی است. در مرحله پایانی برای تائید نهایی مدل و تائید متجانس بودن معیارهای ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی از روش مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی استفاده شد. بر اساس مدل ساختاری در حالت معناداری (شکل 4)، مقدار آماره تی، در همه مسیرها بالاتر از 1.96 و ضریب معناداری آن‌ها کمتر از 0.05 می‌باشند که نشان می‌دهد مدل، ابعاد و معیارهای موردنظر تائید شدند. همچنین معیار GOF برازش مدل، به میزان 70 درصد است و نشان‌دهنده برازش کلی قوی برای مدل معادلات ساختاری تحقیق حاضر بوده و بیان می‌کند که ابعاد موردنظر آن نیز از ضرایب تبیین قوی برخوردارند.

مهم‌ترین نکته‌ای که محققان تحقیق حاضر در طول انجام تحقیق به آن توجه داشتند و باید در مقایسه نتایج مطالعات به آن نیز توجه کرد این است که در مطالعات و مدل‌های پیشین عموماً تمرکز تحقیقات حوزه ارزیابی بر روی افراد و کارکنان بودند درحالی‌که تحقیق حاضر و مدل ارائه‌شده بر ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی تمرکز داشته است. یکی از تمایزات این مدل نسبت به مدل‌ها و مطالعات قبلی در معیارهای ارزیابی عملکرد است، به‌طوری‌که در طی انجام مصاحبه‌ها، برخی معیارها بومی و تبدیل به معیار خاص محیط دفاعی گردید و همچنین 13 معیار جدید نیز به مجموعه معیارهای استخراج‌شده از ادبیات اضافه گردید که عبارت‌اند از: «‌تهیه و تدوین ره نگاشت فناوری بدیع و نوظهور و شالوده شکن و پروژه‌های پویش فناوری؛ توسعه معنویت در راستای تحقق گام دوم انقلاب؛ نظارت‌های راهبردی و حفاظتی؛ مدیریت شبکه‌های علمی و فناورانه؛ توسعه صادرات آموزشی و فناوری؛ نظم راهبردی مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی؛ توسعه فاوا و کنترل امنیت فاوا؛ توجه و عنایت ویژه به برنامه‌های صیانت در برابر خرابکاری؛ توسعه کیفیت و استانداردسازی؛ مسابقات علمی برند ساز؛ بازسازی و نوسازی تأسیسات و ساختمان‌های مستهلک؛ و نگهداری و تعمیرات تجهیزات، ابزارآلات و ماشین‌های صنعتی».

همچنان که در پیشینه پژوهش بیشتر مطالعات اشاره‌شده در حوزه ارزیابی عملکردها واحدها و مراکز مبتنی بر روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره و به‌کارگیری مدل کارت امتیازی متوازن انجام‌گرفته است. امّا ازآنجاکه تحقیق حاضر بیشتر تمرکز آن بر ارائه ابعاد و معیارهای خاص مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی داشته از روش آمیخته (ابزار کیفی و ابزار کمّی) برای دسته‌بندی و تائید مدل استفاده نمود. البته پیشنهاد نویسندگان مطالعه حاضر برای فرایند اجرا مدل استفاده از روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره برای تعیین ضریب اهمیت ابعاد و معیارها و اجرای آن در یک مدل مشابه کارت امتیازی متوازن است. بااین‌حال مطالعه حاضر ازنظر روش و ابزار تحقیق با مطالعات ساجدی نژاد و همکاران (1399)، شریفی و همکاران (1401)، رنجبران (1392)، موسی خانی و همکاران (1388) ازنظر استفاده از به‌کارگیری تحلیل اکتشافی و معادلات ساختاری همخوانی دارد.

بر اساس نتایج بعد عملکرد پژوهشی معیاری است که به‌وسیله شاخص‌هایی چون پیگیری و رفع تأخیرهای پروژه‌های مصوب ستاد کل، توسعه حضور و انعقاد قراردادهای جدید با سازمان‌های صنعتی و نیروهای مسلح، انتشارات تحقیقاتی (تألیف و ترجمه کتب و مقالات علمی پژوهشی و کنفرانس)، فاکتور تأثیر و ارجاع انتشارات، نوآوری و تعداد حق امتیازها و گواهینامه‌ها و بتنت، تعداد همکاری پژوهشی بین‌المللی، برگزاری نشست‌های تخصصی جهت رصد فناوری و آینده‌پژوهشی، تهیه و تدوین ره نگاشت فناوری بدیع و نوظهور و پروژه‌های پویش فناوری، رسیدگی به تأخیرهای پروژه‌های بومی‌سازی، پیگیری و رفع تأخیرهای پروژه‌های تعامل با سازمان‌های صنعتی، پیگیری و رفع تأخیرهای پروژه‌های ودجا سنجیده می‌شود. این عامل با مطالعات موسی خانی و همکاران (1388)، آراسته و حسین پور (1389)، فردوسی (1398)، یون لینک (2018)، یان شیا و همکاران (2019)، دانشگاه خواجه نصیر (1399)، ساجدی نژاد و همکاران (1399) هم‌خوانی دارد. البته اکثر این مطالعات (مانند فردوسی، 1398) عملکرد پژوهشی را در بحث انتشارات علمی و طرح‌ها دانشگاهی متمرکز کردند، اما در مدل حاضر به‌مانند مطالعات موسی خانی و همکاران (1388)، رنجبران (1392)، ساجدی نژاد و همکاران (1399) قراردادهای جدید با سازمان‌های صنعتی و پروژه‌های بومی‌سازی و زمان‌بندی آن‌ها نقش پررنگی دارند. همچنین به نظر یون لینک (2018)، ارزیابی عملکرد طرح‌های علمی پژوهشی، حلقه مهمی در تأمین بودجه‌های مراکز دانشگاهی است و به‌طورکلی، تحقیقات علمی پژوهشی دارای محدودیت زمانی مشخصی می‌باشند و نمی‌توان همه تحقیقات را در محدوده زمانی پروژه به پایان رساند و این امر مستلزم آن است که نظام ارزیابی عملکرد پژوهشی با توجه به محدودیت زمانی پروژه تدوین شود. این موضوع در تحقیق حاضر نیز، با در نظر گرفتن مدیریت تأخیرهای متناسب با ماهیت تحقیقاتی پروژه‌ها، تائید گردید.

بعد عملکرد آموزشی به‌وسیله معیار‌هایی چون؛ کیفیت دانشجویان ورودی و جذب دانشجویان با ترازبالا؛ آغاز آموزش‌های نسل چهارم با فناوری نوین آموزش؛ هم‌راستایی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های و طرح پیشنهادی مصوب با پروژه‌های دفاعی؛ توسعه دوره‌های حرفه‌ای پودمانی برای مهارت افزایی کادر متخصص بخش دفاعی؛ آموزش‌های تحصیلات تکمیلی؛ آموزش دانشجویان خارجی (کشورهای هم‌پیمان)؛ کیفیت آموزشی؛ اثربخشی آموزش؛ تعداد دانشجویان شاغل به تحصیل و دانش‌آموختگان سنجیده می‌شود. این معیار اصلی با مطالعات موسی خانی و همکاران (1388)، آراسته و حسین پور (1389)، رنجبران (1392)، فردوسی (1398)، لطفی پور و همکاران (1398)، یان شیا و همکاران (2019)، دانشگاه خواجه نصیر (1399)، ساجدی نژاد و همکاران (1399)، دانشگاه سهند (1399) همخوانی دارد.

بعد عملکرد توسعه زیرساختی و تجهیزاتی به‌وسیله معیارهایی چون توسعه و ایجاد زیرساخت‌ها و آزمایشگاه‌های مرجع؛ بازسازی، نوسازی تأسیسات، آزمایشگاه‌ها، ساختمان‌های مستهلک؛ نگهداری و تعمیرات تجهیزات، ابزارآلات و ماشین‌های صنعتی؛ توسعه فاوا و کنترل امنیت فاوا؛ توسعه برنامه‌های ایمن‌سازی تجهیزات، توجه و عنایت ویژه به برنامه‌های صیانت در برابر خرابکاری؛ و توسعه کیفیت و استانداردسازی سنجیده می‌شود. این بعد با مطالعات موسی خانی و همکاران (1388)، شیخان و بختیاری نژاد (1392)، روانش و همکاران (1398)، لطفی پور و همکاران (1398)، یان شیا و همکاران (2019)، دانشگاه خواجه‌ نصیر (1399)، ساجدی نژاد و همکاران (1399) همخوانی دارد. این بعد در الگوهای ارزیابی سازمانی (کارت امتیازی متوازن، رویکرد ذینفعان، هرم عملکرد، ماتریس عملکرد) تحت عنوان منابع و امکانات مطرح‌شده است و اگستینو همکاران (2012) از آن به‌عنوان منابع مالی و تجهیزاتی یادکرده‌اند.

بعد عملکرد منابع انسانی به‌وسیله معیار‌هایی چون شایسته گزینی؛ جذب کارکنان باکیفیت، اعضای هیئت‌علمی و محققین؛ توسعه و ارتقای توانمندی اعضای هیئت‌علمی؛ تعداد افراد درگیر در داوری مقالات علمی و کتب؛ نسبت استاد به دانشجو؛ بهداشت حرفه‌ای کارکنان؛ مدیریت منابع مالی و حقوق و مزایا و خدمات رفاهی کارکنان سنجیده می‌شود. این بعد و معیارهای آن با مطالعات موسی خانی و همکاران (1388)، قورچیان و همکاران (1389)، رنجبران (1392)، شیخان و بختیاری نژاد (1392)، روانش (1398)، ساجدی نژاد و همکاران (1399)، یان شیا و همکاران (2019) نیز هم‌راستا است و همچنین در مدل ارزیابی عملکرد راوی چینتا و همکاران[7] (2016)، این بعد مورد تأکید قرارگرفته است.

بعد عملکرد توسعه‌سازمانی به‌وسیله معیارهایی چون متناسب‌سازی معماری ساختار و ساماندهی مراکز مختلف آموزشی و پژوهشی؛ سیستم‌های اطلاعاتی هوشمند؛ سیستم‌های مدیریتی؛ نظارت‌های راهبردی و حفاظتی؛ نظم راهبردی مراکز آموزشی و پژوهشی؛ بودجه‌بندی مبتنی بر طرح‌ریزی راهبردی؛ رضایت ذینفعان داخلی و خارجی؛ وجود رویه مناسب برای انتخاب شرکا و همکاران؛ و هماهنگی با دیگر مؤسسات مشابه برای جلوگیری از موازی کاری سنجیده می‌شود. این بعد ازنظر معیارهایی مانند متناسب‌سازی معماری ساختار و ساماندهی مراکز مختلف دانشگاه، سیستم اطلاعاتی هوشمند، نظارت‌های راهبردی و حفاظتی، نظم راهبردی مراکز دانشگاهی، با مطالعات پیشین کاملاً متفاوت و بومی است. گرچه ازنظر معیار مدیریت راهبردی و بودجه‌بندی و سیستم مدیریتی با مطالعات قورچیان و همکاران (1389)، شیخان و بختیاری نژاد (1392)، رنجبران (1392)، ‌فرهادی (1396)، لطفی پور و همکاران (1398)، فردوسی (1398)، ساجدی نژاد و همکاران (1399)، یان شیا و همکاران (2019)، دانشگاه خواجه نصیر (1400)، هم‌راستا است. بر اساس نتایج ساجدی نژاد و همکاران (1399)، معیارهای مالی و بودجه بیشترین تأثیرگذاری بر سایر منظرهای مدل کارت امتیازی متوازن ازجمله دستاوردهای پژوهشی را دارد و از اهمیت بیشتری در ارزیابی پژوهش‌ها برخوردار است. به نظر آن‌ها این نتیجه به دلیل تقاضامحور بودن پژوهش در کشور (تقاضای ملی و تخصیص بودجه دولتی به پژوهش در کشور) حاصل‌شده است.

بعد عملکرد همکاری‌های فناورانه و توسعه زیست‌بوم نوآوری به‌وسیله معیار‌هایی چون توسعه تجاری‌سازی و فن بازار؛ توسعه و افزایش حجم همکاری‌ها با دانشگاه‌ها و تعامل با شرکت‌های دانش‌بنیان؛ مدیریت شبکه‌های علمی و فناورانه؛ و توسعه صادرات آموزشی و فناوری سنجیده می‌شود. این بعد با مطالعات موسی خانی و همکاران (1388)، فردوسی (1398)، روانش (1398)، یان شیا و همکاران (2019)، ساجدی نژاد و همکاران (1399)، دانشگاه سهند (1400)، دانشگاه خواجه نصیر (1400) هم‌راستا است. بعد عملکرد حوزه فرهنگی و دانشجویی به‌وسیله معیارهایی چون توسعه معنویت در راستای تحقق گام دوم انقلاب؛ برنامه‌های فرهنگی و مذهبی؛ برگزاری جلسات و نشست‌های پیوسته با تشکّل‌ها دانشجویی؛ مسابقات علمی برند ساز، تربیت و پرورش دانشجویان و دانش‌پذیران؛ برگزاری و مشارکت فعّال در جشنواره‌های ملّی و بین‌المللی توسّط انجمن‌های علمی و فرهنگی؛ و خدمات رفاهی دانشجویان سنجیده می‌شود. این بعد و معیارهای آن با مطالعات موسی خانی و همکاران (1388)، فردوسی (1398)، دانشگاه خواجه نصیر (1400) مطابقت دارد.

آنچه مدل نهایی ارائه‌شده تحقیق حاضر را در مقایسه با دیگر تحقیقات منحصربه‌فرد می‌کند این است که این تحقیق بر معیار‌های ارزیابی عملکرد کاربردی و همسو با برنامه‌های راهبردی مراکز آموزشی و پژوهشی بخش دفاعی متمرکزشده و در آن تلاش گردیده است که آنچه برای پاسخگویی به مأموریت‌ها و اهداف این مراکز مهم و اساسی هستند، به‌عنوان ابعاد و معیارهای ارزیابی قرار گیرند. اجرای آموزش‌های کاربری، حین خدمت و مهارت محور ازجمله مهم‌ترین آموزش‌های لازم برای کارکنان نیروهای مسلح می‌باشند که تمرکز بر بعد آموزشی بر این معیارها بوده است. انجام به‌موقع، اثربخش، باکیفیت و با هزینه مصوب تحقیقات دفاعی نیز ازجمله مهم‌ترین معیارهایی بوده‌اند که موردتوجه قرارگرفته‌اند. سایر معیارها ازجمله منابع انسانی، توسعه‌سازمانی، توسعه امور فرهنگی و توسعه زیرساخت و همکاری‌های مشترک با دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان نیز به‌عنوان ابعادی ارائه گردیده‌اند که محرک و پیشران تعالی این مراکز آموزشی و پژوهشی در بخش دفاعی تلقی می‌گردند.

·                                                          پیشنهادهای پژوهش

·                                                         پیشنهادات کاربردی به مدیران

ازآنجاکه ابعاد و معیارهای مدل ارائه‌شده در این تحقیق، با در نظر گرفتن اهداف راهبردی مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی تدوین‌شده‌اند، به‌کارگیری این معیار‌ها و ارزیابی عملکرد بر اساس آن‌ها، می‌تواند به نحو مناسبی، وضعیت این مراکز را در مسیر حرکت به سمت وضعیت مطلوب طراحی‌شده برای آن‌ها، نشان دهد. لذا به مدیران این مراکز پیشنهاد می‌گردد:

• تا حد امکان برنامه‌ریزی عملیاتی لازم را برای سنجش این معیارها در مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی بکار گیرند. دوره زمانی پایش این ابعاد نیز به‌عنوان نکته مهمی است که نباید از آن غفلت گردد. برای فرایند اجرای مدل، استفاده از روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره برای تعیین ضریب اهمیت ابعاد و معیارها و اجرای آن در یک مدل مشابه کارت امتیازی متوازن پیشنهاد می‌شود.
• حداقل در سال اول، ارزیابی این معیارها به‌صورت ماهیانه صورت پذیرفته و در صورت نهادینه شدن فرهنگ ارزیابی، در سال‌های بعدی، در قالب دوره‌های ارزیابی سه‌ماهه صورت پذیرد. به نظر می‌رسد که موفقیت به‌کارگیری این مدل وابستگی شدیدی به همراهی و حمایت عملیاتی مدیران عالی این مراکز دارد، لذا حضور مستمر مدیران عالی و ارشد این مراکز در جلسات ارزیابی عملکرد ماهیانه جهت پاسخگو نمودن مسئولین در قبال عملکرد مراکز آموزش و پژوهشی، بسیار ضروری هست.
• ازآنجاکه معیارهای ارزیابی هستند که معمولاً رفتار و نحوه عمل مراکز آموزشی و پژوهشی را شکل می‌دهند، لذا تغییر این معیارها در قالب مدل جدید ارائه‌شده، نیاز به آموزش و تغییر فرهنگ و یا به عبارتی تلاش برای کاهش مقاومت سیستم نسبت به تغییر این معیارها و سنجش عملکرد بر اساس معیارهای جدید است. لذا در شروع به‌کارگیری نظام جدید، پیشنهاد می‌گردد اندکی با اغماض در خصوص عملکرد واحدها رفتار گردد و سخت‌گیری‌ها و افزایش سطح اندازه‌گیری معیارها، به‌مرورزمان دقیق‌تر گردد. به عبارتی باید گفت ازآنجاکه رویکرد سخت گیرانه در شروع نظام ارزیابی عملکرد با مدل جدید، شوک بسیار زیادی به سیستم وارد می‌کند، لذا پیشنهاد می‌گردد با رویکردی منعطف و با سطح سخت‌گیری متوسط، به‌کارگیری مدل جدید را شروع گردد.
• با توجه به اینکه ارائه پاداش به مراکز با عملکرد بالاتر، می‌تواند با ایجاد رقابت بین مراکز، عملکرد کلی سازمان را افرایش دهد لذا به مدیران پیشنهاد می‌شود جهت همراهی بیشتر محققین و کارکنان این مراکز، از شیوه پرداخت تشویقی به مراکز با عملکرد بالا، استفاده نمایند.
• با توجه به اینکه ماهیت، کارکرد و نوع مأموریت برخی از مراکز آموزشی و پژوهشی با یکدیگر متفاوت است لذا در برخی از مراکز، ابعاد و معیارهای مختلف اهمیت ویژه‌تری نسبت بقیه مراکز دارند که این موضوع در خصوص اهمیت وزن معیارها باید موردتوجه قرار گیرد. به‌عنوان‌مثال پروژه‌های تحقیقاتی حوزه هوش مصنوعی، سایبر، الکترومغناطیس، اپتیک و لیزر در مراکز الکترونیک و فیزیک، دارای اولویت راهبردی نسبت به برخی دیگر از پروژه‌های سایر مراکز قرارداد که باید وزن معیارهای ارزیابی عملکرد آن‌ها قاعدتاً متفاوت باشد.
• از آنجا که دقت نظر کافی در تعامل بین محورهای ارزیابی و اثرگذاری و اثرپذیری آنها بر یکدیگر، موضوعی بسیار مهم است، یاید مد نظر مدیران قرار گیرد. به عنوان مثال، عملکرد بالای این مراکز در بعد عملکرد آموزشی (مثل دوره‌های حرفه‌ای پودمانی برای مهارت افزایی، هم‌راستایی پایان‌نامه‌ها و طرح‌های پیشنهادی مصوب با پروژه‌های دفاعی، کیفیت آموزشی، اثربخشی آموزش)، در سایر ابعاد به‌خصوص در عملکرد پژوهشی، نیز نمود پیدا می‌کند. چراکه با آموزش باکیفیت و اثربخش و درنتیجه ارتقاء مهارت فراگیران و دانشجویان، احتمال موفقیت پژوهش‌ها و پروژه‌های دانشجویی مرتبط با گروه‌های تحقیقاتی دفاعی افزایش پیدا می‌کند. به‌طور زنجیروار وقتی پژوهش عملکرد بالایی داشته باشد می‌تواند احتمال موفقیت در تجاری‌سازی و تولید محصولات مبتنی بر فناوری‌ با فنّاوری سطوح بالا را افزایش دهد.
• درزمینهی عملکرد حوزۀ فرهنگی و دانشجویی؛ برگزاری مسابقات علمی برندساز در حوزه‌های علمی و فناورانه که می‌تواند اهمیت بالایی در ارزیابی مؤسسات و مراکز آموزشی و تحقیقاتی دفاعی داشته باشد، بطور ویژه مد نظر قرار گیرد. چراکه این فعالیت‌ها علاوه بر رفع نیازها و گلوگاه‌‎‌های فناورانه بخش دفاعی، زمینه‌ساز تیم­سازی حرفه‌ای برای تجاری‌سازی ایده‌های نوآورانه و محصولات و خدمات می‌گردد.
• از آنجا که اندازه‌گیری معیارهای عملکرد منابع انسانی، نیز به همراه‌سازی و ایجاد انگیزه برای خلق ایده و مشارکت کارکنان، اعضای هیئت‌علمی و محققان، خواهد انجامید و دستیابی به اهداف طراحی‌شده این مراکز را در بخش دفاع تسهیل می‌نماید،‌ باید به موازرات مدل ارائه شده در این تحقیق، مورد توجه باشد.
• گرچه انتشار نتایج برخی از معیارهای ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی با محدودیت و ملاحظات امنیتی روبرو هست و امکان انتشار این نتایج در نشریات و مجامع داخلی و بین‌المللی و یا جشنواره داخلی و خارجی وجود ندارد اما ارزیابی این معیارها در درون خود این مراکز، می‌تواند مبنایی برای مقایسه عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی با بخش غیر دفاعی بوده تا بتوانند همواره خود را در لایه‌های بالای عملکردی در خلق و توسعه دانش و فناوری‌های نوین حفظ نموده و توسعه دهند لذا پیشنهاد می‌گردد، تاحد ممکن دقت گردد که این‌ معیارها به‌مرور زمان، از نظام ارزیابی عملکرد این مراکز، خارج نگردند.
• ازآنجاکه این پژوهش بر تدوین مدل ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی پرداخته است، می‌توان با اعمال تغییراتی در معیارها و ابعاد، از آن برای سایر مؤسسات و مراکز آموزشی و پژوهشی نیز استفاده کرد. می‌توان با گنجاندن این معیارها در ارزیابی عملکرد روتین مراکز آموزشی و پژوهشی دانشگاهی و غیردانشگاهی، عملکرد آن‌ها را به‌صورت دقیق‌تری سنجید و مورد ارزیابی قرارداد. این مدل ارزیابی عملکرد به آن‌ها کمک می‌کند تا نقاط قوت و ضعف‌ خود را شناسایی کنند و اقدامات اصلاحی مناسبی را برای بهبود عملکرد ضعیف انجام دهند. لذا پیشنهاد می گردد که مراکز آموزشی و پژوهشی غیر دفاعی نیز با انجام تغییراتی در معیار های ارائه شده این تحقیق، از نتایج و متدولوژی بکارگرفته شده در فرایند خلق آن، ‌استفاده نمایند.

·                                                          

·                                                         پیشنهادهای مبتنی بر نتایج پژوهش

• تحقیق حاضر به معرفی معیارهای کلیدی ارزیابی عملکرد مراکز آموزشی و پژوهشی دفاعی پرداخت اما لازم است که سنجه‌ها و شاخص‌های دقیقی برای اندازه‌گیری عملکرد، تدوین گردند که به‌عنوان پیشنهاد برای تحقیقات آتی مطرح می‌شود.
• وزن معیارها با توجه به اهمیت متفاوت آن‌ها در مراکز آموزشی و پژوهشی مختلف باید تعیین گردد که می‌تواند در قالب تحقیقی پیشنهادی انجام پذیرد.
• ازآنجاکه نظام ارزیابی عملکرد، بدون وجود نظام پاداش و تشویق نمی‌تواند در عمل از موفقیت چشمگیری برخوردار باشد، پیشنهاد می‌گردد در تحقیقات آتی نظام تشویق و پاداش متناسب با این نظام ارزیابی عملکرد، تدوین و بکار گرفته شود.
• بررسی میزان روابط و تأثیرات متقابل ابعاد و معیارهای معرفی‌شده در این تحقیق، به‌عنوان دیگر تحقیقات آتی پیشنهاد می‌شود.

·                                                        منابع

• اسفندیار، اسماعیل؛ جهانگیر فرد، مجید و حسینی، سیدمهدی. (1394). ارزیابی عملکرد سازمان‌های دولتی (بر اساس مدل تعالی سازمانی بالدریج) و بررسی رابطه آن با سلامت اداری کارکنان دستگاه‌های دولتی فیروزکوه، پژوهشگر (مدیریت)، 12(37)، 115-138.
• اسفندیار، ولی‌اله و عباسیان، محمّد. (1402). آسیب‌شناسی و اولویت‌بندی مطلوبیت برنامه‌های تربیتی- آموزشی نظامی با هدف تحول در آن‌ها (متناسب با تهدیدات و نیازهای عملیاتی روز یگان‌های نزاجا)، فصلنامه مدیریت نظامی،23(1)، 55-90.
• بهرامی، محسن و طاعتی، مهکامه. (1388). ارتباط دولت، صنعت و دانشگاه: ایران، افق 1404. صنعت و دانشگاه، 2(5-6)، 11-23. https://sid.ir/paper/210785/fa
• حبیبی، آرش و عدن­ور، مریم. (1396). کتاب مدل یابی معادلات ساختاری نوشته انتشارات جهاد دانشگاهی: آموزش مدل‌های ساختاری و تحلیل عاملی تاییدی.
• حجازی، جوادی؛ یزدانی‌طبایی، شهره و ‌ سادات، سارا‌. (1392). مقایسه روش های ارزیابی سازمان: کارت امتیازی متوازن (BSC) و مدل تعالی (EFQM). حسابداری، پاسخگویی و منافع جامعه، 9, 1-16.‎
• حسین پور، رضا و آراسته، حمیدرضا. (1389). بررسی و انتخاب الگوی پایه ارزیابی عملکرد مراکز پژوهشی دفاعی. فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی; ۱۶ (۳)، ۸۳-۶۵.
• حمدی، کریم؛ رزقی شیر سوار، هادی؛ علیزاده، نادی. (1387). ارزیابی عملکرد مدیران دانشگاهی واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی منطقه هشت (شهر تهران)، مجله مدیریت فرهنگی، 2(2)، 85-93.
• خشکاب، شهربانو. (1400). ارزیابی کارایی عملکرد آموزشی و پژوهشی دانشگاه‌های صنعتی ایران. مجله آموزش عالی ایران، 13(2), 31-71.‎
• ‌لطفی پور، پیمان؛ قلی قورچیان، نادر؛ آراسته، حمیدرضا؛ سیاری، حبیب الله. (1398). ارائه ‌‌مدلی‌ برای ارزیابی ‌دانشگاه علوم‌ دریایی ‌امام ‌خمینی (‌ره)، آموزش علوم دریایی 6(16)،12-31 ‌
• دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی. (1400)، گزارش ارزیابی عملکرد دانشگاه صنعتی خواجه نصیرطوسی 1390-1399.
• دانشگاه صنعتی سهند تبریز. (1400)، گزارش عملکرد 8 ساله دانشگاه صنعتی سهند 1399-1392.
• معاونت پشتیبانی و مدیریت منابع جهاد دانشگاهی. (1386)، دستورالعمل ارزشیابی عملکرد سالانه گروه‌ پژوهشی واحدها و پژوهشکده‌ های جهاد دانشگاهی مصوب 1/12/1386،
• رضائی نور، جلال و عنایتی، فرزانه. (1395). ارائه مدلی برای ارزیابی عملکرد مراکز رشد با ترکیب روش های کارت امتیازی متوازن، تحلیل شبکه ای و پرومته با داده های ترکیبی (قطعی، فازی و خاکستری). فصلنامه مدیریت توسعه فناوری، 4(2), 75-98.‎
• رنجبران، اکبر. (1392). طراحی مدل ارزیابی عملکرد بومی مراکز تحقیقاتی دانشگاه امام حسین (ع) با استفاده از روش تحلیل عاملی، وزارت علوم، دانشکده تحصیلات تکمیلی پایان‌نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد رشته مدیریت صنعتی – گرایش مدیریت تولید و عملیات، تحقیقات و فن آوری موسسه آموزش عالی کار قزوین.
• روانش، مینا. (1398). ارزیابی عملکرد پژوهشگاه ها با استفاده از مدل تحلیل پوششی داده های دو مرحله ای پویا و مدل سازی ساختاری تفسیری (مطالعه موردی: پژوهشگاه‌های جهاد دانشگاهی)، دانشکده فنی و مهندسی پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته مهندسی صنایع-گرایش صنایع دانشگاه علم و فرهنگ.
• ساجدی نژاد، آرمان؛ حسن نایبی، عرفان و گنجی، احمد. (1399). مدل تلفیقی کارت امتیازی متوازن بهبودیافته و روش دیماتل برای ارزیابی عملکرد پژوهشگاه‌ها و مراکز پژوهشی. رهیافت، 30(78), 19-36.
• شورای عالی انقلاب فرهنگی. (1399). سند جامع علم و فناوری در حوزه دفاعی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران (مصوبه جلسه ۸۳۷ مورخ ۵/1۲/۱۳۹۹).
• شورای عالی انقلاب فرهنگی. (1389). سند نقشه جامع علمی کشور مصوبه شماره:1735، مورخ 14/10/1389.
• شریفی، نوید؛ امیری، مقصود؛ الفت، لعیا و یوسفلی، امیر. (1401). طراحی مدل تلفیقی ارزیابی عملکرد واحدهای تصمیم‌گیر سازمانی. فصلنامه مطالعات مدیریت راهبردی، 13(50), 307-330.
• شیخان، ناهید؛ بختیاری نژاد، فیروز. (1392)، طراحی و پیاده‌سازی مدلی در ارزیابی عملکرد مراکز تحقیقاتی، نشریه صنعت و دانشگاه ،19 (6)، 21 - 32.
• عنایتی، غلامرضا؛ طاهری لاری، مسعود؛ ژیانی رضایی، حامد؛ وجدی، حمیدرضا و غفاری، حسن. (1393). ارزیابی عملکرد دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد بر اساس کارت امتیاز متوازن. مدیریت فردا، 30 (11)، 1-10.
• فردوسی، رقیه. (1398). طراحی سیستم ارزیابی عملکرد مراکز دانشگاهی بر پایه چارچوب کارت امتیازی متوازن و تئوری فازی، پایاننامه کارشناسی ارشد دانشکده مهندسی صنایع دانشگاه تفرش.
• ‌فرهادی، علی. (1396)، طراحی الگوی ارزیابی عملکرد دانشگاه‌های افسری ارتش جمهوری اسلامی ایران، رساله‌ دکتری‌ رشته ‌مدیریت ‌دولتی‌-گرایش‌ منابع ‌انسانی، پردیس تحصیلات تکمیلی خودگردان دانشگاه علامه طباطبایی.
• فرهنگی، علی اکبر؛ سلطانی فر، محمد؛ محکی، علی اصغر و دانایی، ابوالفضل. (1392). معرفی نظام ارزیابی عملکرد مبتنی بر نقشة راهبردی (مطالعة موردی: روزنامة همشهری). مدیریت دولتی، 5(4)، 175-200.
• کولیوند، حسن؛ حکاک محمد و عارف نژاد، محسن. (1402). طراحی الگوی تربیت وآموزش دانشگاه­های افسری آجا با تکیه بر استراتژی سرمایه انسانی پژوهش­محور، فصلنامه مدیریت نظامی، 23 (2)،153-183.
• محمدی، مهدی؛ حمیدی، مهدی؛ محمودی، بهروز؛ جوادی، سپیده. (1393). شناسایی، تحلیل و دسته بندی عوامل مؤثر بر شکل گیری شبکه‌های نوآوری در شرکتهای دانش‌بنیان(مطالعه موردی پارک علم و فناوری دانشگاه تهران، نشریه علمی - پژوهشی مدیریت نوآوری 3(4)، 1-24.
• موسی خانی، مرتضی؛ حق خواه، داود و حسن زاد، رقیه. (1388). ارائه یک چهارچوب مفهومی برای ارزیابی عملکرد دانشگاه. فصلنامه رهبری و مدیریت آموزشی، 3(3), صفحات 145-161.
• مهدیان، حسین؛ ترکاشوند، جلال (1399). الگوی نظام‌مند دفاع از منظر اندیشه دفاعی مقام معظم فرماندهی کل قوا (مدظله‌العالی)، فصلنامه مدیریت نظامی، سال هشتم، شماره 6.
• مهدیان، حسین؛ ترکاشوند، جلال (1401). الگوی نظام‌مند جهاد تبیین از منظر مقام معظم فرماندهی کل قوا (مدظله‌العالی)، فصلنامه مدیریت نظامی، سال دوم، شماره 8.
• هاشمی، یوسف؛ مهدی زاده، امیرحسین؛ برزگر، نادر؛ دشمن زیاری، اسفندیار و اسدی، اسماعیل. (1400). طراحی الگوی ارزیابی عملکرد پژوهشی در دانشگاه‌های افسری ارتش جمهوری ‏اسلامی ایران ‏. مدیریت نوآوری در سازمان‌های دفاعی، 4(4), 61-84.
• یوسلیانی، غلامعلی؛ بهرنگی، محمدرضا؛ آراسته، حمیدرضا و عبدالهی، بیژن. (1395). طراحی و تدوین شاخص‌های ارزیابی عملکرد نظام پژوهش در آموزش و پرورش (موردمطالعه: پژوهشگاه مطالعات وزارت آموزش و پرورش با رویکردی کیفی). مطالعات اندازه‌گیری و ارزشیابی آموزشی، 6(14), 69-109.

• Agostino, Deborah & Arena, Marika & Azzone, Giovanni & Dal Molin, Martina & Masella, Cristina. (2012). Developing a performance measurement system for public research centres. International Journal of Business Science and Applied Management. 7. 40-60.
• Baggett, K. S. (2014). A systems – Based framework for assessment of performance measurement system implementation in R&D organization. A dissertation to the faculty of old dominion university in partial fulfillment of the requirements for the degree of doctor of philosophy, old dominion university. https://doi.org/10.25777/8QPG-M191
• Chin, Wynne & Marcoulides, G. (1998). The Partial Least Squares Approach to Structural Equation Modeling. Modern Methods for Business Research. 8.
• Creswell, J.W. (2005). Educational Research: Planning, Conducting and Evaluating Quantitative and Qualitative Research, [2nd] Edition. Pearson Merrill Prentice Hall.
• Ding, T., Yang, J., Wu, H., Wen, Y., Tan, C., & Liang, L. (2021). Research performance evaluation of Chinese university: A non-homogeneous network DEA approach. Journal of Management Science and Engineering, 6(4), 467-481.
• Fornell, C., & Larcker, D. F. (1981). Structural equation models with unobservable variables and measurement error: Algebra and statistics.
• Hair, J. F., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., and Sarstedt, M. (2022). A Primer on Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM), 3rd Ed., and Sage: Thousand Oaks.
• Henseler, J., and Sarstedt, M. (2013). Goodness-of-Fit Indices for Partial Least Squares Path Modeling, Computational Statistics, 28(2), 565-580. https://doi.org/10.1007/s00180-012-0317-1.
• Jyoti, Banwet, D.K., & Deshmukh, S.G. (2006). Balanced scorecard for performance evaluation of R&D organization: A conceptual model. Journal of Scientific & Industrial Research, 65, 879-886. https://nopr.niscpr.res.in/handle/123456789/4952.
• Lin, Y., Chen, C., Tsai, C.F., & Tseng, M. (2014). Balanced scorecard performance evaluation in a closed-loop hierarchical model under uncertainty. Appl. Soft Comput. 24, 1022-1032. https://doi.org/10.1016/j.asoc.2014.08.029
• Ling, Y. (2018). Research on Performance Evaluation of University Scientific Research Project. In 2018 International Conference on Management, Economics, Education and Social Sciences (MEESS 2018) (pp. 451-454). Atlantis Press.
• Maymand, M.M. & Noshahr, S.G. (2012). Factor analysis of the performance evaluation indices of research centers. Australian Journal of Basic and Applied Sciences. 6. 11-22. https://sciexplore.ir/Documents/Details/139-202-595-368.
• Miles, M.B. and Huberman, A.M. (1984) Qualitative Data Analysis: A Sourcebook of New Methods. Sage Publications, Beverly Hills.
• Morgan, D.L. and Kreuger, R.A. (1993). "When to use focus groups and why' in Morgan D.L. (Ed.) Successful Focus Groups". London: Sage.
• Rajeev Ranjan, Shankar Chakraborty,(2015) Performance Evaluation of Indian Technical Institutions Using PROMETHEE-GAIA Approach, Informatics in Education, 2015, Vol. 14, No. 1, 103–125, DOI 10.15388/infedu.2015.07.
• Ravi Chinta, Mansureh Kebritchi, Janelle Elias, (2016) "A conceptual framework for evaluating higher education institutions", International Journal of Educational Management, Vol. 30 Issue: 6, pp.989-1002.
• Sagarra, M., Mar-Molinero, C., & Agasisti, T. (2017). Exploring the efficiency of Mexican universities: Integrating data envelopment analysis and multidimensional scaling. Omega, 67: 123-133
• Varmazyar, M., Dehghanbaghi, M. & Afkhami, M. (2016). A nove hybrid MCDM model for performance evaluation of research and technology organizations based on BSC approach. Evaluation and Program Planning, 58, 114-25.
• Wetzels, M., Odekerken-Schröder, G., & Van Oppen, C. (2009). Using PLS path modeling for assessing hierarchical construct models: Guidelines and empirical illustration. MIS quarterly, 177-195.
• Xia, Y., Wu, X. and Feng, H. (2019), Performance Evaluation of Universities and Colleges based on Method of Principal Component Analysis and Data Envelopment Analysis. In Proceedings of the 11th International Conference on Computer Supported Education (CSEDU 2019), pages 55-61.

[1]- استادیار،‌گروه مدیریت، دانشکده مدیریت و مهندسی صنایع، دانشگاه صنعتی مالک اشتر، ‌تهران ،‌ایران.

     (نویسنده مسئول). ایمیل:rahimi_akr@yahoo.com

[2]- دانشیار،‌گروه مهندسی صنایع، دانشکده مدیریت و مهندسی صنایع، دانشگاه صنعتی مالک اشتر،‌ تهران ،‌ایران.

     ایمیل:  Karimi-mo@mut.ac.ir

[3] - کارشناسی ارشد مدیریت تکنولوژی، دانشکده مدیریت و مهندسی صنایع، دانشگاه صنعتی مالک اشتر، ‌تهران، ‌ایران. ایمیل: Berarnia-me@mut.ac.ir

[4] . Agostino, Deborah. et al.

[5]. Henseler and Sarstedt.

[6]. Wetzels, et al

[7]. Ravi Chinta et al.