دریافت مقاله: 15/11/1402                                         فصلنامۀ مدیریت نظامی

 پذیرش مقاله: 06/04/1403                                         سال بیست و چهارم، شمارۀ 3، پاییز 1403 مقاله پژوهشی                                       ص‌ص 80-117

مقایسه‌ی اثربخشی آموزش سرسختی روان‌شناختی و مثبت‌اندیشی بر بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری روان‌شناختی دانشجویان (مطالعه موردی یک دانشگاه نظامی)

وحید قنبری^[1]    

چکیده

پژوهش حاضر با هدف مقایسه‌ی اثربخشی آموزش سرسختی روان‌شناختی و مثبت‌اندیشی بر بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری دانشجویان انجام شد. این پژوهش آزمایشی با پیش‌آزمون - پس‌آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری دانشجویان سال اول دانشگاه بوند. نمونه آماری شامل 21 نفر برای هر یک از گروه‌های آزمایشی و 21 نفر برای گروه کنترل بود که به روش تصادفی انتخاب و به‌صورت تصادفی در گروه‌های آزمایشی و کنترل جایگزین شدند. آموزش‌های سرسختی روان‌شناختی و مثبت‌اندیشی به گروه‌های آزمایشی داده شد ولی به گروه کنترل هیچ‌گونه آموزشی داده نشد. ابزار گرداوری داده‌ها شامل پرسشنامه‌ی 84 سؤالی بهزیستی روان‌شناختی ریف و پرسشنامه 160 سؤالی سازگاری بل بود. داده‌ها با استفاده از تحلیل کوواریانس چند متغیره تجزیه‌وتحلیل شد. نتایج حاکی از آن بود که هم آموزش مهارت سرسختی روان‌شناختی و هم آموزش مثبت‌اندیشی باعث ارتقاء بهزیستی روان‌شناختی و بهبود سازگاری روان‌شناختی در دانشجویان شده و در مقایسه بین دو نوع مداخله نیز در بیشتر مؤلفه‌ها آموزش سرسختی‌ روان‌شناختی مؤثرتر بود. در پیگیری سه ماهه نیز نتایج تکرار شد؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که می‌توان از این مداخله‌ها در بهبود و ارتقاء بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری بهره جست.

واژه‌های کلیدی: سرسختی روان‌شناختی، مثبت‌اندیشی ، بهزیستی روان‌شناختی، سازگاری

مقدمه

هر کشوری برای دفاع از تمامیت ارضی و دفاع از استقلال و مرزهای خویش، نیاز به نیروی مقتدر دفاعی دارد. بر اساس آنچه که در تاریخ و رویدادهای نظامی و سیاسی کشورها به وقوع پیوسته، این نکته را نمی‌توان انکار کرد که میان استقلال سیاسی و اقتصادی یک کشور با بنیه نظامی و دفاعی آن، رابطه مستقیمی وجود دارد. نیروهای مسلّح در هر کشوری، از دو بخش پایور و وظیفه تشکیل می‌شود؛ اما بخش عمده مسئولیت در نیروهای مسلّح بر عهده پرسنل پایور است. امروزه سرمایۀ انسانی که شامل دانش، مهارت‌ها، ظرفیت‌ها و نوآوری انسان در سازمان‌ها است، به‌عنوان باارزش‌ترین دارایی و مهم‌ترین مؤلفۀ رقابتی سازمان به‌حساب می‌آید. باوجوداینکه در مدیریت منابع انسانی، ارزش‌گذاری برای انسان جهت رسیدن به اهداف مادی و فردی است؛ ولی توجه به دانش، فکر، شخصیت، معنویت و خصوصیات انسانی در این رویکرد نیز نسبت به گذشته تغییرات چشم‌گیری داشته است (توکلی و مؤمنی، 1401). مشاغل نظامی و انتظامی در سراسر دنیا دارای تنیدگی بالا و پیچیدگی‌های خاص هستند که توأم با ناسازگاری، مخاطرات جسمانی، دوری از خانواده و زندگی در شرایط سخت است؛ بنابراین افرادی که در مشاغل پرخطر (مانند ارتش و پلیس) کار می‌کنند، بیشتر در معرض ابتلا به بیماری‌های روان‌شناختی قرار دارند (کایرون  و همکاران، 2020).

منابع انسانی شاغل در نیروهای نظامی را می‌توان به چهار دستۀ «سربازان، کارمندان، درجه‌داران و افسران» تقسیم کرد که از این میان، دانشگاه‌های نظامی، مسئول آموزش‌وپرورش دانشجویانی هستند که بعد از دانش‌آموختگی به‌عنوان افسر انجام‌وظیفه می‌نمایند. زندگی دانشجویی در خوابگاه‌های نظامی شرایط خاص خود را دارد و به‌خصوص در روزهای اولیه چندان آسان نیست. دانشجویان جدید، وارد اتاق‌ها یا آسایشگاه‌هایی می‌شوند که قرار است دست‌کم سه یا چهار سال آینده زندگی‌اش را در آن بگذراند. بی‌تردید دانشجو با هجوم احساسات مختلفی مواجه خواهد بود. برای جوانی که تازه روزهای دبیرستان را تمام کرده، سخت‌ترین تجربه، جدایی از خانواده است. بسیاری از دانشجویان نظامی که برای زندگی دانشجویی از شهر محل زندگی‌شان خارج می‌شوند تا قبل از آن تجربۀ تنها بودن را ندارند. آنان کارهای زیادی باید انجام دهند که تا قبل از آن به عهده‌شان نبوده؛ ازجمله می‌توان به مدیریت کردن برنامه‌های زندگی، تنظیم ساعت خواب‌وبیداری، یادگیری آموزش‌های نظامی و ... اشاره داشت. فشار این شرایط جدید و مسئولیت‌های جدید ممکن است عوارض ناخواسته‌ای در دانشجویان مراکز نظامی داشته باشد که از آن جمله می‌توان به ناسازگاری، افسردگی، پرخاشگری و زودرنجی و اختلال در سلامت روانی و بهزیستی روانی اشاره داشت. دانشجویان مراکز نظامی از شهرهای مختلف و خانواده‌های مختلف کنار هم قرار می‌گیرند و فرهنگ خودشان را به همراه می‌آورند. سازگاری با این شرایط کار ساده‌ای نیست. ممکن است عضوی از یک خانواده کم‌جمعیت در کنار عضوی از یک خانواده پرجمعیت با عادت‌ها و رفتارهای مختلف فردی باید برای مدت طولانی کنار هم زندگی کنند و این اختلاف‌ها گاه مشکلاتی جدی در روابطشان به‌وجود می‌آورد و تحمل زندگی در خوابگاه را دشوار می‌سازد. تمام این موارد در روح و روان دانشجویان تأثیر دارد.

شواهد تجربی و آمارهای موجود در مورد محیط‌های نظامی نیز از وجود برخی مشکلات رفتاری در این محیط‌ها حکایت دارد که ناشی از ویژگی‌های خاص این محیط‌ها است. به‌طورمعمول، محیط‌های نظامی با ویژگی‌هایی همچون عدم سرسختی، انزوا و غمگینی، بسته بودن و ارتباطات اجتماعی اندک، تأخیر در یافتن دوستان جدید، افسردگی، تنهایی اجتماعی و... شناخته می‌شود و همین ویژگی‌ها آن را مستعد بروز تأثیرات روان‌شناختی مختلفی می‌کند (هاشمی، 1401). در این محیط‌ها، افراد ممکن است در معرض استرس‌هایی از قبیل رویارویی با موقعیت‌های جنگی، زندگی و شرایط کاری سخت، جدایی از خانه و خانواده و تعارض با همتایان نظامی یا مافوق‌ها نیز قرار گیرند. این شرایط، زمینه‌های اولیه برای بروز رفتارهایی مانند خشونت، عدم تعادل روانی، ناسازگاری، خودکشی را دارا است. همچنین عدم ثبات روانی، ناسازگاری و افسردگی ازجمله آسیب‌های رفتاری هستند که در محیط‌های نظامی چنان فراوانی داشته‌اند که کانون توجه پژوهشگران مختلف قرار گرفته‌اند (پیکه ، ۲۰۱۸؛ شلف  و همکاران 2018: به نقل از هاشمی، 1401). یکی از مهم‌ترین ویژگی‌ها و الزامات شغلی نظامی‌گری، جدا بودن فرد نظامی از خانواده است که علاوه بر خود فرد بر روابط بین فردی، اطرافیان و زیردستان وی نیز تأثیرگذار است (پکستون  و همکاران، 2018). نتایج مطالعات حاکی از آن است که مشاغل سخت و پراسترس ازجمله مشاغل نظامی، انتظامی، اورژانس و آتش‌نشانی با مسائل زیادی ازجمله مشکلات بهزیستی روان‌شناختی، ناسازگاری و اختلالات روانی مواجه هستند. بسیاری از این موارد داخل محیط کاری وجود دارد که فرد بخش زیادی از وقت خود را در آن می‌گذراند. از سوی دیگر افرادی که سلامت روانی، بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری بالایی دارند، با شرایط استرس‌آور و آسیب‌های روحی و روانی محیطی راحت‌تر کنار می‌آیند؛ بنابراین به نظر می‌رسد از طریق بهبود بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری می‌توان کارایی نظامیان را بهبود داد (بیلج و بیلج ، 2020)؛ بنابراین وجود چنین شرایطی کیفیت ممکن است کیفیت زندگی این افراد را تحت ـاثیر قرار دهد. (سراج و همکاران، 2018). میزان طبق تعریف سازمان بهداشت جهانی،‌ کیفیت زندگی به تصور افراد از میزان مطلوب شرایط زندگی خود با در نظر گرفتن موقعیت فرهنگی و نظام‌های ارزشی آن‌ها و با توجه به انتظارات، اهداف و استانداردها و نگرانی‌های آنان اشاره دارد (پانزینی  و همکاران، 2019). از با توجه به تأکیدات اشاره‌شده در خصوص گستردگی، تنوع و پیچیدگی مأموریت‌های نیروهای نظامی و انتظامی ازیک‌طرف و نقش منابع انسانی در تحقق اثربخش اهداف سازمان از طرف دیگر، ضرورت برخورداری دانشجویان دانشگاه‌های نظامی که در آیندۀ نزدیک به‌عنوان فرمانده و رئیس انجام‌ وظیفه خواهند نمود، از سازگاری، بهزیستی روان‌شناختی بسیار مهم بوده و انجام مداخلات درمانی و آموزشی مؤثر جهت بهبود این متغیرها در دانشجویان این دانشگاه‌ها حائز اهمیت بود.

بهزیستی روان‌شناختی به‌عنوان طیف مستمری از احساسات مثبت و ارزیابی‌های ذهنی زندگی در نظر گرفته می‌شود. بهزیستی روان‌شناختی شامل اطلاعاتی در مورد طیف وسیعی از رفتارها و سلامتی، ازجمله سلامت جسمی و روانی، روابط اجتماعی، اوقات فراغت و حالات ذهنی مانند احساسات و درگیری ذهنی است. (بارتلز ، 2015). در طی چند دهۀ گذشته، تعداد زیادی از مطالعات برای درک آنچه باعث ایجاد یک زندگی خوب و شکوفایی مردم می‌شود، انجام‌شده است. باوجوداین، هنوز بحث و نظر زیادی دربارۀ این موضوع وجود دارد که آیا بهبود سطح بهزیستی روان‌شناختی ممکن است یا خیر. اگرچه بهزیستی روان‌شناختی به داشتن مؤلفه ژنتیکی و نسبتاً پایدار مشهور است، بااین‌حال محققان ازجمله لیوبومیرسکی و لیوس  (2013)‌ مجموعه‌ای از شواهد تجربی را گردآوری کرده‌اند که نشان می‌دهد از طریق برخی فعالیت‌ها می‌توان سطح بهزیستی روان‌شناختی را بهبود داد و به نظر می‌رسد این حتی در میان افرادی که به‌طور ژنتیکی شاد نیستند نیز صادق باشد.

سازگاری یکی از منابع مهم سلامت روان است. چنانچه کسی بتواند محدودیت‌هایش را بشناسد و آن‌ها را بپذیرد، راه‌های مقابله با آن‌ها را بیابد و به کار ببرد، امیال و آرزوهای خود را محدود و کنترل نماید و ارضای آن‌ها را تا حد امکان فراهم سازد، او را فردی سازگار گویند؛ و برعکس اگر قادر به انجام این کار نگردد، او را ناسازگار گویند که در اجتماع، تنبیه، طرد و نهایتاً حذف می‌شود (شارما و پاندی ، 2019). یکی از مهم‌ترین دلایل بررسی سرسختی روان‌شناختی در افراد نظامی، تأثیر آن بر مؤلفه‌های سازگاری است. سرسختی روان‌شناختی، توانمندی فرد در برقراری تعادل زیستی- روانی، در شرایط خطرناک است. افراد دارای سرسختی روان‌شناختی بالا، در شرایط استرس‌زا و موقعیت‌های ناگوار، سلامت روان‌شناختی خود را حفظ می‌نمایند و سازگاری روان‌شناختی بالایی نشان می‌دهند (اُپرینز  و همکاران، 2018). یکی دیگر از مداخلات مؤثر و کارآمد به‌کاررفته در حوزۀ روان‌شناسی برای بهبود بهزیستی روان‌شناختی، سازگاری، شادکامی و سلامت روان، آموزش برنامۀ مثبت‌اندیشی است (سلیگمن و سیکسزنت‌میهالی ، 2014). در این آموزش افراد تشویق می‌شوند که تجربه‌های خوب و مثبت، نقاط قوّت زندگی خود و دیگران و نیز توانایی‌های بالقوه خود را شناسایی کرده و نقش آن‌ها را در افزایش و بهبود احترام به خود، عزت‌نفس بسنجند و درعین‌حال توانایی شناخت جنبه‌های مثبت دیگران را نیز کسب کنند (سلیگمن و سیکسزنت‌میهالی، 2014).

دانشگاه‌های نظامی نقش کلیدی و راهبردی درزمینۀ تأمین نیروی انسانی موردنیاز نیروهای مسلح و حفظ و تحکیم امنیّت ملی کشور بر عهده دارد. گرچه تاکنون تلاش‌های گوناگونی برای بهبود بهره‌وری در سامانه این دانشگاه‌ها صورت پذیرفته است؛ اما به‌دلیل تحولات محیطی و زمانی، بهره‌وری می‌تواند تحت تأثیر شرایط محیطی، دگرگون شده و از عوامل و شاخص‌های مختلفی تأثیر بپذیرد. عوامل و شاخص‌هایی همچون عوامل روان‌شناختی که از حیث ماهیت پویا بوده و در طی زمان و مکان بر سلامت روان و بهره‌وری، اثرگذار است؛ بنابراین با توجه به آنچه گذشت، تقویت بنیه‌های روان‌شناختی دانشجویان این دانشگاه‌ها که در آینده به‌عنوان فرمانده و مدیر مستقیماً با نیروهای انسانی سروکار دارند، امری ضروری است. تاکنون مطالعه‌ای مبنی بر اثربخشی سرسختی روان‌شناختی و مثبت‌اندیشی و نیز مقایسه این دو مداخله بر بهبود بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری در دانشجویان دانشگاه‌های نظامی نپرداخته است، لذا اجرای پژوهش حاضر ضمن مشخص ساختن نیازمندی‌های روان‌شناختی و فراهم‌نمودن زمینه‌های مناسب برای رشد آن، می‌تواند در کاهش آسیب‌ها و بهبود کارآمدی و عملکرد سازمانی مؤثر بوده و حامی سلسله‌مراتب فرماندهی به‌ویژه مسئولان تربیتی و آموزشی دانشگاه باشد؛ بنابراین با توجه به پژوهش‌های انجام‌شده و با در نظر داشتن پیامدها و نتایج منفی جسمانی، اجتماعی و روان‌شناختی ناشی از بهزیستی روان‌شناختی ضعیف و نیز اهمیت سازگاری در نیروهای نظامی، پژوهش حاضر با شش هدف:

1- اثربخشی آموزش سرسختی روان‌شناختی بر بهزیستی روان‌شناختی؛ 2- اثربخشی آموزش سرسختی روان‌شناختی بر سازگاری دانشجویان؛ 3- اثربخشی آموزش مثبت‌اندیشی بر بهزیستی روان‌شناختی؛ 4- اثربخشی آموزش مثبت‌اندیشی بر سازگاری؛ 5- مقایسۀ اثربخشی این دو نوع مداخله در رابطه با بهزیستی روان‌شناختی و 6- مقایسۀ اثربخشی این دو نوع مداخله در رابطه با سازگاری انجام گرفت.

مبانی نظری و پیشینه

بهزیستی روان‌شناختی: بهزیستی روان‌شناختی از مؤلفه‌های سلامتی به معنای تلاش شخص جهت تحقق استعدادها و توانایی‌های بالقوه است (باقری و همکاران، 1401). بهزیستی روان‌شناختی شامل احساس خوب دربارۀ خود و زندگی است که دارای مؤلفه‌های پذیرش خود، خودمختاری، تسلط بر محیط، زندگی هدفمند، روابط مثبت با دیگران و رشد فردی است (ریف ، 1989). پذیرش خود تلاش برای به‌دست آوردن احساس خوب نسبت به خود، حتی زمانی که از محدودیت‌های خودآگاه هستند. تعامل مثبت با دیگران شامل برقراری روابط خوب و باکیفیّت با دیگران است. منظور از هدفمندی در زندگی اعتقاد به هدفمند بودن و معنی‌دار بودن زندگی است. خودمختاری حس نیرومندی از فردیت و آزادی شخصی را ایجاد و توسعه می‌دهد. تسلط بر محیط یعنی توانایی و ظرفیت شخص برای مدیریت مؤثر در زندگی بوده و رشد فردی نیز شامل احساس رشد مداوم و توسعۀ وجودی به‌عنوان یک شخص مستقل است. روش‌های مختلفی برای بررسی بهزیستی روان‌شناختی وجود دارد، ازجمله جست‌وجو در شخصیت و تفاوت‌های فردی که هر دو می‌توانند بهزیستی روان‌شناختی را ارتقا ببخشند (دیفابیو و ساکلوفسکی ، 2018). مطالعات مختلف ازجمله احمدی شورک تکانلو و اصغری ابراهیم‌آباد (2019) نشان داده‌اند نظامیانی که بهزیستی روان‌شناختی بالایی دارند، ازلحاظ امیدواری و کارایی نیز در سطح خوبی قرار داشته و نیازهای سازمانی را به نحو بهتر و شایسته‌تری انجام می‌دهند. پژوهش وایر  و همکاران (2017) نیز نشان داده است در مکان‌های شبانه‌روزی نظامی افرادی که بهزیستی روان‌شناختی و سلامت روان بالاتری دارند در مشارکت در امور و انجام وظایف، وضعیت بهتری دارند. افرادی که بهزیستی روان‌شناختی بالایی دارند، شادی، رضایت‌مندی، لذّت، وضعیت روانی مطبوعی دارند و رضایت زیادی از زندگی خود نشان می‌دهند.

سازگاری: سازگاری یعنی واکنش مناسب به محرک‌های محیطی و سازش شخص با محیط اجتماعی است که این سازگاری می‌تواند از طریق وفق‌دادن خود با محیط یا تغییر محیط اطراف برای رفع نیازها و رسیدن به مطلوب ایجاد شود (لی و زیزی ، 2018). سین‌ها  (2014) نیز سازگاری را فرایندی پیوسته تعریف می‌کند که در آن، تجارب یادگیری اجتماعی و شخصی، منجر به ایجاد توانایی و مهارت‌هایی می‌شوند که فرد از طریق آن می‌تواند به ارضای نیازهای خود بپردازد. برخی از صاحب‌نظران سازگاری را در رأس سایر ابعاد تلقی می‌کنند ازجمله گراهام  (2018) که سازگاری را موضوعی حیاتی برای هر فرد می‌داند، ازنظر او مشکلات سازگاری می‌تواند بر تعهدات فردی و اجتماعی تأثیر بگذارد و منجر به مشکلاتی در سلامت فردی و اجتماعی شود. زمانی که روابط اجتماعی گسسته شود، توانایی تنظیم و مدیریت رفتار نیز از بین می‌رود. کمبود یا نبود روابط اجتماعی که درنتیجه سازگاری نامطلوب رخ می‌دهد، می‌تواند بر انگیزه و سلامت روان فرد تأثیر منفی بگذارد و موجب، عملکرد روانی ضعیف مانند احساس گناه، خود پنداره منفی، ناامیدی، عزت‌نفس پایین، انزوا و رضایت‌مندی پایین از زندگی شود. کارکنان نظامی در زمان خدمت خود با عوامل استرس‌زای متعددی روبه‌رو می‌شوند. این امر خصوصاً در مورد افراد تازه استخدام‌شده که در حال ورود به محیط نظامی هستند، صادق است. علاوه بر پریشانی روان‌شناختی، عدم سازگاری و سرسختی کم، پیامدهای سلامتی ناشی از سطح استرس بالا ممکن است عملکرد استخدام‌شدگان نظامی را مختل کرده و بار مالی مرتبط با درمان را به آن‌ها اضافه کند؛ بنابراین، جست‌وجوی مداخله‌ای که باعث تقویت سلامت روان، بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری در بین افراد تازه استخدام‌شده برای کمک به آن‌ها اقدامی لازم و ضروری است (هورانی  و همکاران 2006).

مثبت‌اندیشی: مثبت‌اندیشی یکی از مفاهیم مهم در روان‌شناسی مثبت‌گرا است که تقریباً حوزه‌ای جدید بوده که به‌جای ریشه‌کن کردن علائم، به بهبود بهزیستی روان‌شناختی و عملکرد خوب تمرکز کرده و به‌عنوان مکمل روان‌شناسی سنّتی عمل می‌کند (چخسی و همکاران 2018). مطابق با نظریه بخت و زائوزنیفسکی  (2013) مثبت‌اندیشی نوعی فرایند شناختی است که تصاویر رضایت‌بخش ایجاد کرده، باورهای خوش‌بینانه را گسترش داده، رویکردهایی برای مقابله با مشکلات پیدا کرده و درنتیجه چشم‌اندازی روشن از زندگی ارائه می‌دهد. بااین‌حال، مثبت‌اندیشی از ارزیابی واقعی غافل نشده و ضمن اینکه جنبه‌های منفی و مثبت موضوعات، رویدادها و موقعیت‌ها را تأیید می‌نماید و فرد را به سمت تجزیه‌وتحلیل دقیق و مثبت نیز سوق می‌دهد. در آموزش مثبت‌اندیشی افراد تشویق می‌شوند که تجربه‌های خوب و مثبت و همچنین نقاط قوت زندگی خود و دیگران و نیز توانایی‌های بالقوه خود را شناسایی کرده و نقش آن‌ها را در افزایش و بهبود دادن عزت‌نفس، احترام به خود و بهبود زندگی‌شان بسنجند و نیز توانایی شناخت جنبه‌های مثبت دیگران را به‌دست آورند. آنان همچنین یاد می‌گیرند که همیشه موضعی فعال داشته باشند و زندگی خود را شخصاً مدیریت نمایند، نه اینکه هر آنچه بر سرشان می‌آید را به‌گونه‌ای منفعلانه بپذیرند (سلیگمن و سیکسزنت‌میهالی ، 2014). طبق نظریۀ بک ، بسیاری از افکاری که به ذهن افراد هجوم می‌آورند، درواقع باورهایی هستند که فرد دربارۀ خود، دیگران یا دنیا دارد. برای آنکه فرد احساس و عملکرد بهتری در زندگی روزانه داشته باشند، از طریق آموزش به آنان و تغییر افکار منفی و نادرست می‌توان به افراد کمک کرد. تفکر تحریف‌شده یا ناکارآمد (که روی خلق و رفتار فرد تأثیر می‌گذارد) وجه مشترک تمامی آشفتگی‌های روان‌شناختی هستند و ارزشیابی واقع‌بینانه و تغییر واقع‌گرایانه تفکر منجر به بهبود خلق و رفتار می‌شود (ویسی و همکاران، 1398).

سرسختی روان‌شناختی: نخستین بار کوباسا  (1979) واژه‌ی سرسختی روان‌شناختی را به کار برد (کوباسا و همکاران، 1983). کوباسا و همکاران (۱۹۸۳) سرسختی را ترکیبی از باورها درباره خود و جهان می‌دانند که دارای سه مؤلفه مهار (کنترل پذیری)، تعهد و مبارزه‌جویی است. اعتقاد به دگرگونی و تغییر و باور به پویایی زندگی باعث افزایش انعطاف‌پذیری روانی می‌شود و باور به اینکه هر رویدادی به معنی تهدیدی برای ایمنی و تندرستی انسان نیست، سبب صبر در مقابل رویدادهای پراسترس و شرایط مبهم می‌شود. در واقع سرسختی روان‌شناختی ساختار واحدی است که از عمل یکپارچه و هماهنگ سه مؤلفه‌ی مرتبط باهم سرچشمه می‌گیرد (هارمی  و همکاران ۲۰۲۰). بر این اساس، سرسختی روان‌شناختی به افرادی اشاره دارد که در برابر استرس‌ها و تنش‌های روانی مقاومت بیشتری از خود نشان می‌دهند و به نسبت بقیه کمتر مستعد بیماری‌اند (هالیم  و همکاران، ۲۰۱۷)؛ بنابراین، افراد سرسخت از لحاظ روان‌شناختی، در زنـــدگـی خـــود کارآمدتر هستند، نسبت به فعالیت‌های‌ خود اطمینان بیشتری دارند و از باورها و تغییرات جدید استقبال می‌کنند (اسکوموروسکی و سودم ، ۲۰۱۱).

کیارستمی و همکاران (2022) پژوهشی با عنوان اثربخشی آموزش مثبت‌اندیشی بر بهزیستی اجتماعی و سخت‌رویی نوجوانان بی‌سرپرست انجام دادند. روش پژوهش شبه آزمایشی با پیش‌آزمون- پس‌آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری پژوهش را کلیه نوجوانان 13 تا 18 ساله بی‌سرپرست تحت پوشش بهزیستی شهرستان کرج در شش‌ماهه دوم سال 1399 تشکیل می‌دادند. روش نمونه‌گیری از نوع در دسترس بود؛ به‌طوری‌که 30 نفر انتخاب و به‌طور تصادفی در دو گروه کنترل و آزمایش (هر گروه 15 نفر) جایگزین شدند. نتایج پژوهشی نشان داد که آموزش مثبت‌اندیشی بر سرسختی روانی و بهزیستی اجتماعی تأثیر مثبت معنادار داشته و منجر به ارتقاء سرسختی روانی و بهزیستی اجتماعی شده بود.

پنیری و همکاران (1400) پژوهشی با عنوان پیش بینی سخت‌رویی بر اساس سازگاری فردی اجتماعی و پرخاشگری نوجوانان پسر مقطع متوسطه دوم شهر تهران انجام دادند. نمونه این پژوهش به تعداد 341 نفر به صورت خوشه‌ای از بین مدارس انتخاب شدند. طرح این پژوهش از نوع همبستگی بود. نتایج تحلیل ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل رگرسیون چند متغیره نشان داد که بین سخت‌رویی و سازگاری فردی و اجتماعی نوجوانان پسر، از نظر آماری در سطح آلفای 01/0 رابطه مثبت و معنی‌دار وجود داشت.

قیصری گودرزی و همکاران (1399) پژوهشی با عنوان «اثربخشی آموزش مثبت‌اندیشی به شیوه گروهی بر سازگاری اجتماعی و کاهش حساسیت بین‌فردی دانش‌آموزان دارای اختلال ریاضی» انجام دادند. جامعۀ آماری پژوهش شامل همۀ دانش‌آموزان 15-13 سال مبتلا به اختلال ریاضی مراجعه‌کننده به مراکز آموزشی و بالینی شهر کرج در سال تحصیلی 98-1397 بود. نتایج تجزیه‌وتحلیل یافته‌های پژوهش در پس‌آزمون، نشان داد که آموزش مثبت‌اندیشی در بهبود سازگاری اجتماعی و کاهش حساسیت بین فردی گروه آزمایش مؤثر بوده است.

نعمتی (1398) پژوهشی با عنوان نقش تاب‌آوری و سرسختی روان‌شناختی در پیش‌بینی بهزیستی روان‌شناختی مادران دارای کودکان با نارسایی‌های شناختی و سازگارانه انجام دادند. هدف آن پژوهش، بررسی نقش تا‌ب‌آوری و سرسختی روان‌شناختی در پیش‌بینی بهزیستی روان‌شناختی مادران دارای کودکان نارسایی ذهنی و تحولی بود. طرح پژوهش، توصیفی از نوع همبستگی بود و جامعه‌ی آماری شامل مادران دارای کودکان با نارسایی‌های ذهنی و تحولی بود. در این راستا، تعداد 80 نفر از این گروه از مادران به‌صورت نمونه‌گیری دردسترس انتخاب شدند. تحلیل داده‌ها ازطریق نتایج آزمون رگرسیون چندگانه به روش همزمان نشان داد؛ متغیرهای تاب‌آوری و سرسختی روان‌شناختی توانایی پیش‌بینی بهزیستی روا‌ن‌شناختی در بین مادران دارای کودکان نارسایی‌های ذهنی و تحولی را دارد. یافته‌های پژوهش حاضر از پایه‌های نظری روان‌شناسی مثبت در ارتباط با تأکید بر توانمندی‌های آدمی در مقابله با چالش‌های زندگی حمایت می‌کند.

یزدانی عبدالملکی و همکاران (1398) پژوهشی با عنوان اثربخشی آموزش سرسختی روان‌شناسی بر بهزیستی روان‌شناختی بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس انجام دادند. روش پژوهش توصیفی از نوع شبه آزمایشی با گروه کنترل و آزمایش بود. جامعه آماری پژوهش شامل تمام بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروز در شهر کرج در سال 1396 بود که از میان آن‌ها به روش نمونه‌برداری 30 نفر از آنان با همگن‌سازی جنس انتخاب و با گمارش تصادفی در دو گروه کنترل و آزمایش گمارده شدند. نتایج پژوهشی نشان داد آموزش سرسختی روان شناختی در مرحله پس آزمون بر مؤلفه‌های خودمختاری، تسلط بر محیط، رشد شخصی، ارتباط مثبت با دیگران، هدف‌مندی در زندگی و پذیرش خود اثر معناداری دارد. با توجه به هزینه زیاد درمان‌های دارویی جهت کنترل نشانه های مولتیپل اسکلروز و همچنین عوارض متعدد ناشی از آن‌ها، استفاده از درمان‌های مکمل در این بیماران رو به افزایش است. از این رو به نظر می‌رسد شاید بتوان با آموزش سرسختی به عنوان یک درمان مکمل، بهزیستی روان‌شناختی بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروز را افزایش داد.

صفری و اکبری (2018) پژوهشی با عنوان «تأثیر آموزش مثبت‌اندیشی بر بهزیستی روان‌شناختی و کیفیّت زندگی در سالمندان» انجام دادند. جامعۀ آماری 80 سالمند ساکن مراکز پرستاری لاهیجان در سال 2018 بود. نتایج نشان داد که آموزش مثبت‌اندیشی باعث افزایش بهزیستی روان‌شناختی و کیفیّت زندگی در سالمندان می‌شود.

علی بابائی و همکاران (1398) پژوهشی باهدف بررسی نقش هوش معنوی و سرسختی روان شناختی در سازگاری اجتماعی انجام دادند. جامعه‌ی آماری پژوهش حاضر، دانشجویان مقطع کارشناسی دانشگاه محقق اردبیلی بودند. از این جامعه پنج دانشکده‌ی موجود در نظر گرفته شد و به شیوه‌ی نمونه‌گیری خوشه‌ای از هر دانشکده یک رشته و یک کلاس به‌طور تصادفی و به شیوه‌ی تصادفی ساده انتخاب شدند. تعداد نمونه، 191 نفر (116 دختر و 75 پسر) بود. یافته‌ها نشان داد فرضیه‌ی تحقیق به‌طورکلی در سطح 001/0 تأیید شد. همچنین بر اساس نتایج, هوش معنوی در سطح 0001/0 و سرسختی روان شناختی در سطح 01/0 به‌طور معناداری سازگاری اجتماعی را پیش‌بینی کردند.

گل‌محمدنژاد بهرامی و یوسفی سهزابی (1398) پژوهشی با عنوان «تأثیر آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی بر شادکامی و سازگاری اجتماعی دانش‌آموزان دختر مقطع متوسطه شهر مهربان» انجام دادند. روش تحقیق حاضر، نیمه‌آزمایشی با استفاده از طرح پیش‌آزمون ـ پس‌آزمون با گروه کنترل بود. جامعۀ آماری پژوهش را تمامی دانش‌آموزان دختر دبیرستانی شهر مهربان تشکیل می‌دادند. نتایج تحلیل نشان داد که میانگین پس‌آزمون شادکامی و سازگاری اجتماعی دو گروه بعد از کنترل اثر متغیر هم پراش تفاوت معنی‌داری داشت؛ بنابراین آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی سبب افزایش میزان شادکامی و سازگاری اجتماعی دانش‌آموزان شده بود.

غضبان‌زاده و همکاران (1398) پژوهشی با عنوان «تأثیر آموزش گروهی مثبت‌اندیشی بر بهزیستی روان‌شناختی، فراهیجان مثبت و کیفیّت رابطه زوجین در پرستاران» انجام دادند. مطالعۀ حاضر نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون و پس‌آزمون با گروه کنترل بود. جامعۀ پژوهش پرستاران زن بیمارستان‌های شهید مفتح و پانزده خرداد شهر ورامین در فصل بهار سال 1398 بودند. یافته‌ها نشان داد که آموزش گروهی مثبت‌اندیشی باعث افزایش معنی‌دار بهزیستی روان‌شناختی، فرا هیجان مثبت و کیفیّت رابطۀ زوجین در پرستاران شده بود.

اصغری ابراهیم‌آباد و ممی‌زاده اوجور (1397) پژوهشی با هرف نقش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی و سرسختی روان‌شناختی در تبیین بهزیستی روان‌شناختی سربازان انجام دادند. روش انجام پژوهش از نوع توصیفی- همبستگی بود. جامعه پژوهشی شامل سربازان «مرکز آموزشی وظیفه شهداء پدافند هوایی سمنان» بود. 162 نفر به صورت نمونه‌گیری خوشه‌ای چند مرحله‌ای انتخاب شدند. یافته‌ها نشان داد بین انعطاف‌پذیری روان‌شناختی و سرسختی روان‌شناختی با بهزیستی روان‌شناختی و همچنین بین انعطاف‌پذیری روان‌شناختی و سرسختی روان‌شناختی رابطه معنادار و مستقیم (درسطح 01/0) وجود داشت. علاوه بر آن سرسختی روان‌شناختی توانست 51 درصد از بهزیستی روان‌شناختی را پیش‌بینی نماید.

دهقان‌نژاد و همکاران (1396) پژوهشی با عنوان «اثربخشی آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی بر سازگاری اجتماعی و سرمایه‌ی روان‌شناختی دختران نوجوان ناسازگار» انجام دادند. جامعۀ آماری این پژوهش شامل تمامی دانش‌آموزان دختر سال اوّل دبیرستان‌های دولتی در سال تحصیلی 94-93 شهر هشتگرد بود. جهت تحلیل داده‌ها از تحلیل کوواریانس چندمتغیره استفاده شد و نتایج تفاوت معنادار میان گروه آزمایش و گواه را در هر دو متغیر سازگاری اجتماعی و سرمایۀ روان‌شناختی نشان داد؛ بنابراین می‌توان گفت آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی بر افزایش سازگاری دانش‌آموزان مؤثر بوده و منجر به بهبود سرمایه روان‌شناختی در همۀ مؤلفه‌های آن شامل خودکارآمدی، امید، خوش‌بینی و تاب‌آوری شده است.

پور رضوی و حافظیان (1396) پژوهشی با عنوان «اثربخشی آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی بر سازگاری اجتماعی، هیجانی و تحصیلی دانش‌آموزان» انجام دادند. روش پژوهش، آزمایشی با طرح پیش‌آزمون و پس‌آزمون با گروه کنترل بود. جامعۀ آماری همۀ دختران دانش‌آموز دبیرستان‌های شهر ساری بودند. نمونۀ آماری تعداد 30 نفر از دانش‌آموزان که به شیوۀ تصادفی خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب شدند و در دو گروه 15 نفره آزمایش و گواه قرار گرفتند. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از آمار توصیفی و استنباطی شامل میانگین و انحراف معیار و تحلیل کوواریانس استفاده شد. نتایج نشان داد که آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی بر سازگاری اجتماعی، هیجانی و تحصیلی دانش‌آموزان تأثیر معناداری دارد.

کویدیمیر  و همکاران (2020) پژوهشی با عنوان «فراتحلیل اثربخشی مداخلات روان‌شناسی مثبت‌گرای تصادفی کنترل‌شده بر بهزیستی ذهنی و روان‌شناختی» انجام دادند. نتایج نشان داد که مداخلات روان‌شناختی مثبت‌گرا باعث بهبود بهزیستی روان‌شناختی شده است.

چخسی  و همکاران (2018) پژوهشی با عنوان «تأثیر مداخلات روان‌شناسی مثبت‌گرا بر بهزیستی روان‌شناختی و پریشانی روان‌شناختی در نمونه‌های بالینی مبتلا به اختلالات روان‌پزشکی یا جسمی» انجام دادند. در این پژوهش 30 مطالعه بر روی 1864 بیمار مبتلابه اختلالات بالینی انجام شد. نتایج نشان داد که مداخلات روان‌شناسی مثبت‌گرا، نه‌تنها توانایی بهبود دادن بهزیستی روان‌شناختی را دارند، بلکه می‌توانند باعث کاهش ناراحتی در جمعیت‌های مبتلا به اختلالات بالینی شوند.

بولیر  و همکاران (2013) پژوهشی با عنوان «مداخلات روان‌شناسی مثبت: فرا تحلیل مطالعات تصادفی کنترل‌شده» انجام دادند که نشان داد مثبت‌اندیشی اثر مثبت و معنی‌دار بر بهزیستی روان‌شناختی، بهزیستی ذهنی و افسردگی دارد و در پیگیری از سه تا شش ماه نیز اندازه اثرات کوچک بوده ولی هنوز هم برای بهزیستی ذهنی و بهزیستی روان‌شناختی قابل‌توجه بود که نشان می‌دهد اثرات نسبتاً پایدار بوده‌اند.

روش

پژوهش حاضر از نوع کاربردی و ازلحاظ ماهیت آزمایشی با طرح پیش‌آزمون ـ پس‌آزمون با گروه کنترل بود. «طرح پیش‌آزمون ـ پس‌آزمون با گروه کنترل» در جدول (1) آمده است.

جدول (1): طرح پیش‌آزمون - پس‌آزمون با گروه کنترل

X₁ مداخله آموزشی مثبت‌اندیشی، X₂ مداخله آموزشی سرسختی روان‌شناختی، T₁ پیش‌آزمون، T₂ پس‌آزمون

جامعه‌ی آماری این پژوهش، دانشجویان سال اوّل دانشگاه بودند که در سال تحصیلی 1401-1400 مشغول تحصیل در این دانشگاه بودند. حجم نمونه با استفاده از نرم‌افزاز G power با خطای 05/0 و توان 8/0 برای هر گروه 18 نفر برآورد شد که البته برای کنترل اثر افت نمونه برای هر گروه 21 دانشجو در نظر گرفته شد؛ به‌طوری‌که ابتدا از کلّیه‌ی جامعه‌ی آماری پیش‌آزمون به عمل آمد که شامل پرسش‌‌نامه‌های بهزیستی روان‌شناختی ریف و سازگاری بل4 بود. سپس دانشجویانی که نمرات آنان نزدیک به میانگین بود، انتخاب شدند. این افراد ابتدا در مورد محرمانه‌بودن اطلاعات شرکت‌کنندگان و نیز اختیار کامل داشتن برای شرکت در این پژوهش، به‌طور کامل توجیه شدند و بعد از آن گروه‌های نمونه به‌صورت تصادفی از بین آنان انتخاب شده و به‌صورت تصادفی در گروه‌های آزمایش و کنترل جایگزین شدند. جلسات آموزشی مثبت‌اندیشی (8 جلسه) و سرسختی روان‌شناختی (12 جلسه) به‌صورت هفتگی به هر یک از گروه‌های آزمایشی داده شد درحالی‌که گروه کنترل هیچ‌گونه آموزشی دریافت نکردند. بعد از اتمام آموزش‌ها از هر دو گروه آزمایش و همچنین از گروه کنترل پس‌آزمون گرفته شد.

پرسش‌نامه‌ی بهزیستی روان‌شناختی ریف: این پرسش‌نامه در سال 1989 به‌‌همّت ریف در مرکز علوم پزشکی دانشگاه ویسکانسین ساخته شده و در سال 2002 مورد تجدیدنظر قرار گرفته است. فرم اصلی این پرسش‌نامه 120 سؤالی است؛ اما در بررسی‌های بعدی فرم‌های کوتاه‌تر 84، 54 و 18 سؤالی نیز ارائه شده است. این سیاهه دارای شش خرده‌‌مقیاس است که عبارت‌اند از: پذیرش خود، خودمختاری، تسلط بر محیط، روابط مثبت با دیگران، زندگی هدفمند و رشد فردی. در این تحقیق فرم 84 سؤالی استفاده شد که در آن هر خرده-مقیاس دارای 14 سؤال است. هر پرسش دارای نمره‌های 1 تا 6 است که از کاملاً مخالفم تا کاملاً موافقم است. در نمره‌گذاری مستقیم نمره 1 برای انتخاب درجه کاملاً مخالفم و نمره 6 برای انتخاب درجه کاملاً موافقم (در نمره‌گذاری معکوس بالعکس) اختصاص داده می‌شود. ضریب اعتبار پرسش‌نامه به روش باز‌‌آزمایی برابر 82/0 و مؤلفه‌های پذیرش خود، روابط مثبت با دیگران، خودمختاری، تسلط بر محیط، زندگی هدفمند و رشد فردی به‌‌ترتیب 71/0، 77/0، 78/0، 70/0، 78/0 به‌دست آمده است که ازلحاظ آماری معنادار است. آلفای به‌دست‌آمده برای مؤلفه‌های این آزمون بین 87/0 تا 93/0 گزارش شده است؛ بنابراین برای اهداف پژوهشی، ابزار مناسبی است.

پرسش‌نامه‌ی سازگاری بل: این مقیاس را «بل» ساخته است و پنج مؤلفه «سازگاری در منزل، سازگاری سلامتی، سازگاری اجتماعی، سازگاری عاطفی و سازگاری شغلی» دارد. این مقیاس به‌صورت بلی و خیر به‌‌ترتیب (یک و صفر) نمره‌گذاری می‌شود. گرفتن نمره بالا در این مقیاس نشان‌دهندۀ سازگاری کم است. بل ضرایب پایایی را برای خرده‌مقیاس‌های سازگاری در منزل، سازگاری سلامتی، سازگاری اجتماعی، سازگاری عاطفی و سازگاری شغلی و برای کل آزمون به‌‌ترتیب 91/0، 81/0، 88/0، 91/0، 85/0 و 94/0 گزارش کرده است و آلفای کرونباخ آن نیز 86/0 به‌‌دست آمد؛ بنابراین این آزمون ابزاری مناسب برای اهداف پژوهشی است.

پروتکل آموزشی مهارت مثبت‌اندیشی: این آموزش بر اساس محتوای جلسات مثبت‌اندیشی برگرفته از نظریۀ سلیگمن (2005) و کتاب سوزان کویلیام (2003) است. خلاصۀ جلسات آموزشی به شرح جدول (2) است.

جدول (2): پروتکل آموزشی مهارت مثبت‌اندیشی

پروتکل آموزش مهارت سرسختی روان‌شناختی: این آموزش بر اساس مدل سرسختی روان‌شناختی کوباسا و مدی (2008) نوشته شده است. خلاصۀ جلسات آموزشی به شرح جدول (3) است:

جدول (3): پروتکل آموزش سرسختی روان‌شناختی

یافته‌ها

بعد از اتمام اجرای آموزش‌ها، داده‌های جمع‌آوری‌شده با نرم‌افزار SPSS-27 تجزیه‌وتحلیل شدند. به‌طوری‌که در بخش آمار توصیفی از میانگین و انحراف استاندارد و در بخش آمار استنباطی از روش تحلیل کوواریانس چندمتغیری استفاده شد. داده‌های جمع‌آوری‌شده آماره‌های توصیفی بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری به همراه مؤلفه‌های آن‌ها به تفکیک گروهی در جدول‌های (4) و (5) ارائه شده است. همان‌طور که مشاهده می‌شود میانگین هر دو متغیر بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری در هر دو گروه آزمایشی (سرسختی روان‌شناختی و مثبت‌اندیشی) در پس‌آزمون و پیگیری نسبت به پیش‌آزمون تغییرات زیادی داشت ولی در گروه کنترل این تغییرات زیاد نبود.

جدول (4): آمار توصیفی بهزیستی روان‌شناختی و خرده‌مقیاس‌های آن به تفکیک گروه‌ها

جدول (5): آمار توصیفی سازگاری و خرده مقیاس‌های آن به تفکیک گروه‌ها

برای بررسی اثربخشی آموزش مهارت سرسختی روان‌شناختی و مثبت‌اندیشی از تحلیل کوواریانس چندمتغیری استفاده شده است. یکی از مفروضه‌های این تحلیل برابری واریانس‌های خطاست. نتایج آزمون لون و M باکس جهت بررسی این مفروضه برای نمرات پس­آزمون در متغیر بهزیستی روان‌شناختی به این‌صورت ذیل بود که در مؤلفه پذیرش خود (05/0P> و 62/0F=)، روابط مثبت (05/0P> و 317/0F=)‌، خودمختاری (05/0P> و 099/1F=)‌، تسلط بر محیط (05/0P> و 508/1F=)، هدفمندی در زندگی (05/0P> و 034/1F=) و رشد فردی (05/0P> و 438/2F=) بود که همگی غیرمعنادار بوده که حکایت از برقراری مفروضۀ برابری واریانس‌های خطا داشت. مفروضۀ دیگر این تحلیل برابری ماتریس واریانس - کوواریانس بوده که با آزمون M باکس ارزیابی شد و نتایج نشان داد این مفروضه نیز برقرار بود (05/0P>‌ و 096/1F= و 151/80 =M باکس). ازاین‌رو تحلیل کوواریانس چندمتغیری انجام شد و نتایج آن حکایت از تفاوت معنادار ترکیب خطی متغیرها در گروه‌ها دارد (478/0= اندازه اثر، 01/0P<، 639/10F= و 142/0= لامبدای ویلکز). برای بررسی الگوی تفاوت در نمرات پس‌آزمون مؤلفه‌های بهزیستی روان‌شناختی از تحلیل کوواریانس تک‌متغیری به شرح جدول (6) استفاده شد.

جدول (6): نتایج تحلیل کوواریانس تک‌متغیری برای بررسی الگوی تفاوت در پس‌آزمون مؤلفه‌های بهزیستی

همان‌گونه که در جدول فوق مشاهده می‌شود نتایج حاکی از آن بود که در تمام شش مؤلفه ازجمله پذیرش خود (466/0= اندازه اثر، 001/0P<، 217/21F=)، روابط مثبت (7/0= اندازه اثر، 001/0P<،‌ 707 /56F=)، خودمختاری (445/0= اندازه اثر، 001/0P<، 4/19F=)، تسلط بر محیط (487/0= اندازه اثر، 001/0P<، 119/23F=)، هدفمندی (166/0= اندازه اثر، 01/0P<،851/4F=) و رشد فردی (244/0=اندازه اثر، 001/0P<، 834/7F=) تفاوت معنادار بین گروه‌ها وجود داشت. برای بررسی الگوهای تفاوت در گروه‌ها نیز از آزمون تعقیبی به شرح جدول (7) استفاده شد.

جدول (7): نتایج آزمون تعقیبی بونفرونی برای بررسی الگوهای تفاوت مؤلفه‌های پس‌آزمون بهزیستی

همان‌گونه که مشاهده می‌شود، در تمامی شش مؤلفه بهزیستی روان‌شناختی (پذیرش خود، روابط مثبت، خودمختاری، تسلط بر محیط، هدفمندی و رشد فردی) هر دو گروه آزمایشی (سرسختی و مثبت‌اندیشی) در مقایسه با گروه کنترل تفاوت معنادار دارند؛ به این معنا که هر دو مداخله در بهبود تمامی مؤلفه‌های بهزیستی روان‌شناختی مؤثر بوده‌اند. در مقایسۀ اثربخشی دو مداخله نیز در چهار مؤلفه پذیرش خود، روابط مثبت، خودمختاری و تسلط بر محیط، تفاوت معنادار به نفع سرسختی روان‌شناختی بود و در دو مؤلفه هدفمندی و رشد فردی نیز هرچند تفاوت به نفع مداخله سرسختی روان‌شناختی بود ولی این تفاوت معنادار نبود.

برای بررسی ثبات اثر مداخله‌های سرسختی روان‌شناختی و مثبت‌اندیشی از پیگیری سه‌ماهه استفاده شد که در آن نیز از تحلیل کوواریانس چندمتغیری استفاده شد. نتایج آزمون لون و M باکس جهت بررسی مفروضه‌های تحلیل کوواریانس چندمتغیره در نمرات پیگیری بهزیستی روان‌شناختی نیز به‌صورت ذیل بود:

در مؤلفه پذیرش خود (05/0P> و 476/0F=)، روابط مثبت (05/0P> و 135/1F=)‌، خودمختاری (05/0P> و 924/1F=)‌، تسلط بر محیط (05/0P> و 605/1F=)، هدفمندی در زندگی (05/0P> و 003/1F=) و رشد فردی (05/0P> و 656/2F=) است که حکایت از برقراری مفروضۀ برابری واریانس‌های خطا داشت. مفروضۀ دیگر این تحلیل برابری ماتریس واریانس - کوواریانس بود که با آزمون M باکس مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج آزمون نشان داد این مفروضه نیز برقرار بود (05/0P>‌ و 025/1F= و 988/74 =M باکس). ازاین‌رو تحلیل کوواریانس چندمتغیری انجام شد و نتایج آن حکایت از تفاوت معنادار ترکیب خطی متغیرها در گروه‌ها داشت (467/0= اندازه اثر، 01/0P<، 15/10F= و 152/0= لامبدای ویلکز). برای بررسی تفاوت مؤلفه‌های بهزیستی روان‌شناختی در آزمون پیگیری نیز از تحلیل کوواریانس تک‌متغیری به شرح جدول (8) استفاده شد.

جدول (8) نتایج تحلیل کوواریانس تک‌متغیری برای بررسی الگوی تفاوت در نمرات پیگیری مؤلفه‌های بهزیستی روان‌شناختی

همان‌طور که در جدول 8 مشاهده می‌شود، در آزمون پیگیری نیز همانند پس‌آزمون تفاوت معنادار بین گروه‌ها وجود داشت؛ که به معنای ثبات‌دار بودن اثر آموزش‌ها بود.

برای بررسی الگوی تفاوت در گروه‌ها از آزمون تعقیبی به‌شرح جدول ذیل استفاده شد. همان‌طور که مشاهده می‌شود، در بررسی اثربخشی دو مداخله نسبت به گروه کنترل، نتایج پس‌آزمون تکرار شد؛ یعنی هر دو مداخله در بهبود همۀ شش مؤلفه بهزیستی روان‌شناختی تأثیر معنادار داشتند و در مقایسۀ اثربخشی بین دو مداخله نیز به‌غیراز مؤلفه خودمختاری، در بقیه مؤلفه‌ها نتایج پس‌آزمون مطابق جدول (9) تکرار شد.

جدول (9): نتایج آزمون تعقیبی بونفرونی برای بررسی الگوهای تفاوت مؤلفه‌های پیگیری بهزیستی روان‌شناختی در گروه‌های سه‌گانه

نتایج آزمون لون و M باکس جهت بررسی مفروضه‌های تحلیل کوواریانس چند متغیری در نمرات پس- آزمون متغیر سازگاری به این صورت بود که در مؤلفه سازگاری در منزل (05/0a> و 488/0F=)، سازگاری سلامت (05/0P> و 97/1F=)‌، سازگاری اجتماعی (05/0P> و 147/2F=)‌، سازگاری عاطفی (05/0P> و 292/0F=)، سازگاری شغلی (05/0P> و 592/1F=)، است که حکایت از برقراری مفروضۀ برابری واریانس‌های خطا دارد. مفروضۀ دیگر این تحلیل برابری ماتریس واریانس - کوواریانس بوده که با آزمون M باکس مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج آزمون نشان این مفروضه نیز برقرار بود (05/0P>‌ و 233/1 F= و 71/62 =M باکس). ازاین‌رو تحلیل کوواریانس چندمتغیری انجام شد و نتایج آن حکایت از تفاوت معنادار ترکیب خطی متغیرها در گروه‌ها دارد (49/0= اندازه اثر، 01/0P<، 935/13F=، 133/0= لامبدای ویلکز).

برای بررسی تفاوت مؤلفه‌های سازگاری در نمرات پس‌آزمون از تحلیل کوواریانس چندمتغیری به شرح جدول (10) استفاده شد.

جدول (10): نتایج تحلیل کوواریانس تک‌متغیری برای بررسی الگوی تفاوت در نمرات پس‌آزمون سازگاری

همان‌گونه که در جدول فوق مشاهده می‌شود در مؤلفه سازگاری در منزل (272/0= اندازه اثر، 001/0P<، 208/9F=)، سازگاری سلامت (442/0= اندازه اثر، 001/0P<،‌ 515 /19F=)، سازگاری اجتماعی (543/0= اندازه اثر، 001/0P<، 301/29F=)، سازگاری عاطفی (548/0‌= اندازه اثر، 001/0P<، 877/29F=)، سازگاری شغلی (254/0= اندازه اثر، 001/0P<، 393/8F=)، تفاوت معنادار بین گروه‌ها وجود داشت. برای بررسی الگوهای تفاوت در گروه‌ها نیز از آزمون تعقیبی به شرح جدول (11) استفاده شد.

جدول (11): نتایج آزمون تعقیبی بونفرونی برای بررسی الگوهای تفاوت مؤلفه‌های پس‌آزمون سازگاری در گروه‌های سه‌گانه

همان‌گونه که مشاهده می‌شود در تمامی پنج مؤلفه سازگاری (منزل، سلامت، اجتماعی، عاطفی و شغلی)، هر دو گروه آزمایشی (سرسختی روان‌شناختی و مثبت‌اندیشی) در مقایسه با گروه کنترل تفاوت معنادار دارند. به این معنا که هر دو مداخله در بهبود تمام پنج مؤلفه سازگاری مؤثر بوده‌اند.

در مقایسۀ اثربخشی بین دو مداخله سرسختی روان‌شناختی و مثبت­اندیشی نیز در دو مؤلفه سازگاری اجتماعی و عاطفی تفاوت معنادار به نفع مداخله سرسختی روان‌شناختی بود و در سه مؤلفه سازگاری در منزل، سازگاری سلامتی و سازگاری شغلی تفاوت معنادار در بین دو مداخله وجود نداشت. نتایج آزمون لون و M باکس جهت بررسی مفروضه‌های تحلیل کوواریانس چند متغیری در نمرات پیگیری به شرح ذیل بود:

در مؤلفه سازگاری در منزل (05/0P> و 169/1F=)، سازگاری سلامت (05/0P> و 635/0F=)‌، سازگاری اجتماعی (05/0P> و 622/0F=)‌، سازگاری عاطفی (05/0P> و 529/1F=)، سازگاری شغلی (05/0P> و 179/2F=)، است که حکایت از برقراری مفروضۀ برابری واریانس‌های خطا دارد. مفروضۀ دیگر این تحلیل برابری ماتریس واریانس - کوواریانس بوده که با آزمون M باکس مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج آزمون نشان داد این مفروضه نیز برقرار بود داد (05/0P>‌ و 151/1F= و 536/58 =M باکس). ازاین‌رو تحلیل کوواریانس چندمتغیری انجام شد و نتایج آن حکایت از تفاوت معنادار ترکیب خطی متغیرها در گروه‌ها داشت (406/0= اندازه اثر، 01/0P<، 831/9F=، 21/0= لامبدای ویلکز). برای بررسی تفاوت مؤلفه‌های سازگاری در نمرات پیگیری نیز از تحلیل کوواریانس چندمتغیری استفاده شد؛ نتایج مطابق جدول (12) بود.

جدول (12): نتایج تحلیل کوواریانس تک‌متغیری برای بررسی الگوی تفاوت در نمرات پیگیری سازگاری

همان‌طور که در جدول فوق مشاهده می‌شود، در نمرات پیگیری نیز همانند پس‌آزمون در تمام پنج مؤلفه سازگاری تفاوت معنادار بین گروه‌ها وجود داشت. برای بررسی الگوهای تفاوت در گروه‌ها نیز از آزمون تعقیبی به شرح جدول (13) استفاده شد.

جدول (13): نتایج آزمون تعقیبی بونفرونی برای بررسی الگوهای تفاوت مؤلفه‌های پیگیری سازگاری در گروه‌های سه‌گانه

همان‌گونه که مشاهده می‌شود در تمامی پنج مؤلفه سازگاری (منزل، سلامت، اجتماعی، عاطفی و شغلی)، هر دو گروه آزمایشی (سرسختی روان‌شناختی و مثبت‌اندیشی) در مقایسه با گروه کنترل تفاوت معنادار دارند که حکایت از تکرار نتایج پس‌آزمون دارد. در مقایسۀ اثربخشی بین دو مداخله سرسختی روان‌شناختی و مثبت­اندیشی نیز نتایج پس‌آزمون مجدداً تکرار شد.

·                    بحث و نتیجه‌گیری

هدف اول این پژوهش، تعیین اثربخشی آموزش سرسختی روان‌شناختی بر بهزیستی روان‌شناختی دانشجویان بود. نتایج حاکی از آن بود که آموزش سرسختی روان‌شناختی باعث افزایش معنادار در تمام مؤلفه‌های بهزیستی روان‌شناختی در دانشجویان گروه آزمایشی شده بود؛ بنابراین فرضیۀ اول پژوهش تأیید شد و در پیگیری سه ماه نیز نتایج مجدداً تکرار شد. نتایج پژوهشی با یافته‌های یزدانی عبدالملکی و همکاران (1398)، نعمتی (1398) و اصغری ابراهیم‌آباد و ممی‌زاده اوجور (1397)، همسو بود. در تبیین این یافته می‌توان این گونه تبیین کرد که سرسختی از طریق مجهز کردن فرد به سپری برای مقابله با شرایط تنیدگی‌زا موجب کاهش سطح اضطراب و افسردگی می‌شود و از طریق فعال‌سازی راهبردهای مقابله‌ای مسئله‌محور در شرایط تنیدگی‌زا موجب می‌شود فرد رویدادها را با خوش‌بینی بیشتری مدنظر قرار دهد. در نتیجه احتمال بروز بیماری‌های جسمانی و روانی را کاهش داده و هیجان‌های خوشایند شادکامی و احساس‌های مثبت نسبت به زندگی و بهزیستی را در فرد افزایش می‌دهد. درواقع تاب‌آوری با افزایش عواطف مثبت و کاهش عواطف و احساسات منفی، خود ارزشمندی را افزایش می‌دهد و مقابله با شرایط دشوار زندگی را راحت‌تر می‌سازد و درنتیجه بهزیستی روان‌شناختی را حفظ می‌کند. آموزش تاب‌آوری به افراد کمک می‌کند تا عزت‌نفس و احترام به خود را یاد بگیرند (دیز[2] و همکاران، ۲۰۱۵). وقتی عزت‌نفس افزایش می‌یابد نه‌تنها باعث افزایش قدرت تحمل و سازگاری افراد از طریق افزایش خلق عمومی می‌شود بلکه تغییرات مثبتی در بهزیستی روان‌شناختی آنان نیز ایجاد می‌کند؛ به‌طوری‌که فرد ارزش و احترام بیشتری برای خود متصور شده و خود را همان‌طور که هست به‌عنوان فردی قابل‌احترام بپذیرد. به‌این‌ترتیب عزت‌نفس، پذیرش خود را که یکی از مؤلفه‌های بهزیستی است، افزایش می‌دهد (مرادی‌کیا و همکاران، 2017).

هدف دوم این پژوهش، تعیین اثربخشی آموزش سرسختی روان‌شناختی بر سازگاری روان‌شناختی دانشجویان بود. نتایج حاکی از آن بود که آموزش سرسختی روان‌شناختی باعث افزایش معنادار در تمام مؤلفه‌های سازگاری روان‌شناختی در دانشجویان گروه آزمایشی شده بود؛ بنابراین فرضیۀ دوم پژوهش تأیید شد و در پیگیری سه ماه نیز نتایج مجدداً تکرار شد. نتایج پژوهشی با یافته‌های پنیری و همکاران (1400)، علی بابائی (1398) همسو بود. در تبیین این یافته می‌توان اظهار داشت متغیر سرسختی با سه مؤلفه‌ی کنترل، تعهد و مبارزه‌جویی، منبع قدرتمندی برای روبه‌رو شدن با حوادث استرس‌آور زندگی است و همچنین افراد دارای سرسختی روان‌شناختی از راهبردهای مقابله‌ای سالم و اثربخش برخوردارند، این افراد می‌توانند در فرایند اجتماعی شدن خوب ظاهر شده و با گشودگی به تجربه‌های جدید، از محیط جدید استقبال کرده و سریع‌تر و راحت‌تر سازگار شوند. افراد دارای سرسختی روان‌شناختی بالا، با توجه به اهداف و ادراک‌های خود و در جهت دستیابی و به ثمر نشاندن آن‌ها، رویکردی سازگارانه و دوستانه را با محیط و حتی محیط‌های جدید در پیش می‌گیرند؛ زیرا نه‌تنها شخصیت این افراد این‌گونه شکل‌گرفته است، بلکه باورها و اهداف بسط یافته‌ی کنونی آن‌ها نیز منجر به تمایلی سازگارانه و دوستانه با محیط می‌شود. ویژگی سرسختی روان‌شناختی، نگرش درونی خاصی را در فرد به وجود می‌آورد که شیوه رویارویی افراد با مسائل مختلف زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و باعث می‌شود که فرد فشارهای روانی را به‌صورت واقع‌بینانه و با بلندنظری موردتوجه قرار دهد، همچنین افرادی که دارای این ویژگی هستند، معمولاً بر زندگی خود کنترل بیشتری احساس می‌کنند، نسبت به آنچه انجام می‌دهند؛ تعلق‌خاطر بیشتری دارند و در قبال عقاید و تغییرات جدید نیز پذیرا هستند. پژوهش‌های جدیدتر نشانگر پیوندی نه‌تنها بین سرسختی و سازگاری بلکه بین سرسختی و طول عمر است. بنابراین داشتن این ویژگی نه‌تنها ما را در قبال مسائل زندگی استوار می‌کند؛ بلکه باعث افزایش طول عمر نیز می‌شود. از طرفی می‌توان گفت افراد سرسخت تلاش بیشتری نسبت به افراد عادی دارند و برای رسیدن به هدف از سعه‌صدر و پشتکار بیشتری برخوردارند. بنابراین دانشجویانی که ویژگی شخصیتی سرسختی روان‌شناختی را دارا می‌باشند نسبت به دانشجویانی که از این صفت بی‌بهره‌اند؛ در مقابل هیجانات منفی و استرس و اضطراب مقاومت می‌کنند و از پیشرفت تحصیلی و عملکرد روانی بهتری برخوردارند. درنهایت فردی که خصیصه سرسختی روان‌شناختی در او بیشتر است، رویدادهای زندگی را به‌منزله فرصتی برای پویایی و سازگاری مجدد و میدانی برای پژوهش و ارتقاء خویشتن تلقی می‌نماید و در برابر این رویدادها تسلیم منفعلانه را انتخاب نمی‌کند. احساس تأثیرگذاری بر جریان زندگی خود دارد و خود را در تغییر و دگرگونی شرایط مسئول و توانا می‌بیند، او نه‌تنها خود را واجد ارزش می‌بیند، بلکه در زندگی به چیزهای باارزش معتقد است که اهمیت و معنای زیستن را برای وی با ارزش می‌سازد (سارافینو و نوویکی[3]، 2013).

هدف سوّم این پژوهش، تعیین اثربخشی آموزش مثبت‌اندیشی بر بهزیستی روان‌شناختی دانشجویان بود. نتایج حاکی از آن بود که آموزش مثبت‌اندیشی باعث افزایش معنادار در تمام مؤلفه‌های بهزیستی روان‌شناختی در دانشجویان گروه آزمایشی شده بود؛ بنابراین فرضیۀ سوّم پژوهش نیز تأیید شد و در پیگیری سه ماه نیز نتایج مجدداً تکرار شد. یافته پژوهش با پژوهش‌های کیارستمی و همکاران (2022)، صفری و اکبری (2018)، غضبان‌زاده و همکاران (1398)، کویدیمیر و همکاران (2020)، بولیر و همکاران (۲۰۱۳) و چخسی و همکاران (2018) همسو بود. در ارتباط با تبیین این فرضیه می‌توان اظهار داشت آموزه‌های مثبت‌اندیشی ازجمله توجه به نقاط مثبت خود و تجارب خوب گذشته، احتمال بروز تصور مثبت‌تر از خود و دیگران را در دانشجویان افزایش می‌دهد و همین امر سبب می‌شود که دانشجویان قادر به پذیرش مسئولیت بیشتر در قبال ارزش خود شوند و به درک کامل‌تری از خویش نائل آیند و درزمینه‌ی پذیرش خود و ارتباط مثبت با دیگران بهتر عمل کنند. در رابطه با خودکارآمدی این شیوه به افرادی که دچار ناکارآمدی در روابط و کارکرد اجتماعی ضعیف هستند کمک می‌کند که از طریق تغییر نگرش و جهان‌بینی و نیز آفرینندگی و خلق ایده‌های تازه، ایده‌های فعلی خود را تغییر دهند؛ بنابراین مهم‌ترین ویژگی این آموزش، تأکید بر جهان‌بینی و نوع نگرش فرد به خود و زندگی کنونی خویش است. رویکرد مثبت‌نگر به فرد کمک می‌کند که در جهت شناخت توانایی، قابلیت‌ها و جنبه‌های مثبت خود و اطرافیان گام بردارند که نتیجه آن اصلاح نگرش نسبت به دیگران و بازنگری مجدد دیدگاهشان به واقعیت‌های زندگی است (وود و جوزف[4]، 2010). در تبیین اثر این مهارت بر کنترل و تسلط بر محیط و زندگی نیز می‌توان گفت که افراد خوش‌بین و دارای تفکر مثبت، هنگام بروز موقعیت‌های مشکل‌زا از مقابله مسئله‌مدار استفاده می‌کنند و به جست‌وجوی حمایت اجتماعی می‌پردازند و ضمن توجه به جنبه‌های مثبت به جنبه‌های منفی نیز توجه دارند و درصدد جایگزین نمودن آن‌ها هستند. توانایی برقراری روابط مثبت با دیگران بخش مهمی از سلامت روانی تصور می‌شود. افرادی که به نکات مثبت زندگی خود تمرکز بیشتری می‌کنند بهتر می‌توانند به زندگی خود معنا داده و درنتیجه عزت‌نفس بالایی دارند و با دیگران احساس نزدیکی بیشتری دارند که این خود منجر به سازگاری بهتر با شرایط محیطی و شغلی می‌شود (کویدمیر و همکاران، 2020).

هدف چهارم این پژوهش، تعیین اثربخشی آموزش مثبت‌اندیشی بر سازگاری دانشجویان بود. نتایج حاکی از تأیید فرضیۀ چهارم پژوهش بود؛ یعنی آموزش مثبت‌اندیشی باعث افزایش معنادار در مؤلفه‌های سازگاری دانشجویان گروه آزمایشی شده بود. یافته‌ها با پژوهش‌های یافته قیصری گودرزی و همکاران (1399)، دهقان‌نژاد و همکاران (1396)، پور رضوی و حافظیان (1396)، گل‌محمدنژاد بهرامی و یوسفی سهزابی (1398) همسو بود. در تبیین این فرضیه می‌توان اظهار داشت رشد مهارت‌های مثبت‌نگری منجر به بهبود مهارت‌های ارتباطی می‌گردد و به‌تبع آن موجب افزایش سازگاری در دانشجویان می‌شود؛ به‌عبارت‌دیگر، آموزش مهارت‌های مثبت‌نگر توانسته است از طریق توجه و تمرکز بر جنبه‌های مثبت عملکرد و قابلیت‌های خود در برابر کاستی‌ها، منجر به تقویت تبیین خوش‌بینانه‌ای گردد که فرد را در برابر احساسات منفی ناشی از شکست حمایت و محافظت می‌کند. در این صورت می‌توان گفت افکار مثبت، منابع پایدار فکری و تبیینی را فراهم می‌سازند و حتی توانایی درونی و برونی افراد را به‌گونه‌ای بسط می‌دهد که در زمان بروز تهدید، حفاظی را تشکیل می‌دهد که در برابر هر تهدیدی مورداستفاده قرار می‌گیرد و درنتیجه می‌تواند تأثیر مثبت بر سازگاری اجتماعی، عاطفی و شغلی دانشجویان داشته باشد. از طرف دیگر به نظر می‌رسد توسعۀ نگاه مثبت به زندگی و خود، در دانشجویان موردمطالعه در این پژوهش توانسته است منجر به ارتباط بهتری با محیط اجتماعی دانشگاه شده و از طریق آن دانشجویان توانسته‌اند با سایرین تعامل مثبت و بهتری برقرار نمایند. مطابق با طرفداران رویکرد مثبت‌نگر ازجمله کارادماس[5] و همکاران (۲۰۰۷) داشتن مهارت‌های مثبت‌اندیشی به افراد کمک می‌کند تا با نگرش و توجه کامل‌تری به ارتباطات بین فردی و نیز ارتباطات اجتماعی خود بنگرند و مسائل به وجود آمده در این حوزه را به‌طور منطقی‌تری حل‌وفصل نموده و متناسب با محیط و شرایط مختلف اجتماعی پاسخ‌های منطقی‌تری داشته باشند که این خود عامل مهمی در ایجاد و بهبود سازگاری می‌تواند باشد.

اهداف پنجم و ششم این پژوهش، مقایسۀ اثربخشی آموزش سرسختی روان‌شناختی با مثبت‌اندیشی در رابطه با متغیرهای بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری دانشجویان بود. یافته‌ها حاکی از آن بود در هر دو متغیر بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری، در اکثر مؤلفه‌ها نتایج به نفع سرسختی روان‌شناختی بود به‌طوری‌که از شش مؤلفه بهزیستی روان‌شناختی در چهار مؤلفه (پذیرش خود، روابط مثبت، خودمختاری و تسلط بر محیط) و از پنج مؤلفه سازگاری در سه مؤلفه (سازگاری اجتماعی، عاطفی و شغلی) تفاوت معنادار به نفع سرسختی روان‌شناختی بود و در بقیه مؤلفه‌ها هم هرچند تفاوت معنادار نبود ولی بازهم به نفع سرسختی روان‌شناختی بود و شاید اگر برای آموزش‌ها زمان بیشتری اختصاص داده می‌شد در آن‌ها هم تفاوت‌ها معنادار می‌شد. در تبیین این تفاوت‌ها می‌توان گفت برخی از مباحث در سرسختی روان‌شناختی وجود دارد که دارای محتوای آموزشی غنی‌تر هستند که در بسته آموزشی مثبت‌اندیشی یا وجود ندارد و یا نسبت به بسته آموزشی سرسختی از غنای کمتری برخوردار است؛ که از آن جمله می‌توان به آموزش‌های جرأت‌مندی، حفظ آرامش، تغییر دیدگاه اشاره داشت که تأثیر مثبت و معنادار در عملکرد افراد دارند.‌ ازجمله محدودیت‌های پژوهش این بود که فقط دانشجویان پسر را شامل می‌شد و اینکه به‌دلیل نظامی­بودن مکان پژوهش و محدود­بودن استفاده از اینترنت و گوشی هوشمند، امکان استفاده از پرسش‌نامه‌های آنلاین (برخط) وجود نداشت و فقط از نوع مداد و کاغذی استفاده شد؛ و نیز بعضی از جلسات آموزشی مربوط به بسته‌های آموزشی سرسختی روان‌شناختی ازجمله جرأت‌ورزی و تغییر دیدگاه، نسبت به آنچه در بسته آموزشی پیش‌بینی‌شده بود، به زمان بیشتری نیاز داشت که با توجه به دانشگاهی­بودن محل پژوهش و فشرده بودن برنامه‌های آن دانشگاه فقط دو جلسه فوق‌برنامه در نظر گرفته شد که البته باز هم نیاز به زمان بیشتری بود.

·          پیشنهادها

پیشنهادهای پژوهشی:

1- با توجه به اینکه زمان این پژوهش دانشجویی محدود بود، امکان آموزش مداخلات بیشتر وجود نداشت و به همین دلیل پیشنهاد در پژوهش‌های بعدی متغیرهای دیگری همچون مدیریت استرس و اضطراب و ... آموزش داده شود؛ که در محیط‌های نظامی نیز ضروری به نظر می‌رسند.

2- افراد معمولاً تمایل دارند خود را کامل‌تر ازآنچه هستند نشان دهند، بنابراین برای سنجش دقیق‌تر، پیشنهاد می‌شود در تحقیقات آینده از سایر روش‌های جمع‌آوری داده‌ها نظیر مصاحبه و... نیز استفاده شود.

3- مأموریت‌های سازمان‌های نظامی تقریباً مشابه یکدیگر است و می‌توان این آموزش‌ها را برای دانشجویان تمام دانشگاه‌های نظامی اجرا کرد.

4- در پژوهش حاضر از دوره پیگیری سه‌ماهه بهره گرفته شده است و پیشنهاد می‌شود در پژوهش‌های آینده از دوره‌های پیگیری طولانی‌تری برای بررسی تداوم اثربخشی آموزش‌های استفاده شود.

پیشنهادهای کاربردی

1- با توجه به نتایج معنادار آموزش سرسختی روان‌شناختی بر بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری و بررسی تأثیر مؤلفه‌های این مداخله، پیشنهاد می‌شود که معاونت تربیت و آموزش دانشگاه مهارت‌های مذکور را به‌صورت جداگانه و با اختصاص زمان بیشتر و نیز دعوت از متخصصان این حوزه‌ها، برای همه‌ی دانشجویان در طول تحصیل در دانشگاه اجرا نماید.

2- با توجه به نتایج معنادار آموزش مثبت‌اندیشی بر بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری و ازآنجا‌که دانشجویان این دانشگاه به‌عنوان فرماندهان، مدیران و مسئولان آینده سازمان ارتش محسوب می‌شوند؛ لزوم برخورداری این دانشجویان از دیدگاه مثبت‌نگری امری اجتناب‌ناپذیر است، به همین دلیل پیشنهاد می‌گردد این آموزش به‌صورت جدی و در قالب مهارتی مصوب جهت دانش­آموختگی دانشجویان در نظر گرفته شود.

3- با مقایسۀ اثربخشی دو مداخله سرسختی روان‌شناختی و مثبت‌اندیشی، تقریباً در بیشتر مؤلفه‌های بهزیستی روان‌شناختی و سازگاری، مداخله سرسختی روان‌شناختی مؤثرتر بود؛ ولی برای اطمینان بیشتر پیشنهاد می‌شود؛ در پژوهش‌های بعدی از پروتکل‌های دیگر سرسختی روان‌شناختی و مثبت‌اندیشی استفاده گردد تا با اطمینان بیشتری بتوان کار مقایسه را انجام داد.

4- با توجه به تعدد متغیرهای روان‌شناختی تأثیرگذار در سلامت روان، جهت پیشگیری از خستگی دانشجویان و جلوگیری از تداخل آموزش‌ها، پیشنهاد می‌شود معاونت تربیت و آموزش دانشگاه با برنامه‌ریزی دقیق و دعوت از متخصصان مجرب، این آموزش‌ها را با حوصله و در طول دورۀ کارشناسی و با اختصاص زمان بیشتر اجرا کند.

·                        سپاسگزاری

·                          از فرمانده محترم دانشگاه، فرمانده تیپ دانشجویان، فرماندهان گروهان و گردان و معاونت آموزشی آن دانشگاه که صمیمانه در انجام این پژوهش همکاری نمودند، تشکر و قدردانی فراوان می‌گردد.

·                                                        منابع

• اصغری ابراهیم‌آباد، محمدجواد؛ ممی‌زاده اوجور، محمد. (1397). نقش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی و سرسختی روان‌شناختی در تبیین بهزیستی روان‌شناختی سربازان. پژوهش‌های روان‌شناسی بالینی و مشاوره (مطالعات تربیتی و روان‌شناسی)، 8(1)، 37-51.
• باقری، محمدجواد؛ اصغرنژاد فرید، علی‌اصغر؛ و نصراللهی، بیتا. (1401). رابطه خودکارآمدی و کیفیّت زندگی با نقش میانجی بهزیستی روان‌شناختی در سالمندان. مجله روا­ن­شناسی پیری، 8(1)، 39-54.
• پنیری، زهرا؛ بنیسی، پری‌ناز و وطن‌خواه، حمیدرضا. (1400). پیش‌بینی سخت‌رویی بر اساس سازگاری فردی اجتماعی و پرخاشگری نوجوانان پسر مقطع متوسطه دوم شهر تهران. روان‌شناسی سلامت و رفتار اجتماعی، 1(2)، 21-42.
• پور رضوی، سیده صغری؛ حافظیان، مریم. (1396). اثربخشی آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی بر سازگاری اجتماعی، هیجانی و تحصیلی دانش‌آموزان. روا­ن­شناسی مدرسه، 6(1)، 26-48.
• توکلی، عبدالله؛ و مؤمنی، حسین. (1401). تبیین الگوی سرمایۀ انسانی کمال‌یافته از منظر قرآن کریم. فصلنامۀ پژوهش‌های مدیریت انتظامی، 17(1)، 201-232.
• دهقان‌نژاد، سمانه؛ حاج­حسینی، منصوره و اژه‌ای، جواد. (1396). اثربخشی آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی بر سازگاری اجتماعی و سرمایه روان‌شناختی دختران نوجوان ناسازگار. روان‌شناسی مدرسه، 6 (1)، 67-49.
• شاه محمدی، محمد؛ بی آزار، احمد. (1402). شناسایی مولفه‌های نظام سرمایه انسانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران فصلنامه مدیریت نظامی، 23(1)، 121-148.
• علی بابائی، گلنار؛ خدادادی جوکار، فرناز؛ شریفی فرد،رسیدعلی و نریمانی، محمد. (1398).
  بررسی نقش هوش معنوی و سرسختی روان شناختی در سازگاری اجتماعی دانشجویان. فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 9(3)، 419-432.
• غضبان‌زاده،رضیه؛ اسماعیلی‌شاد، بهرنگ؛ معصومی‌فرد، مرجان؛ حاتمی‌پور، خدیجه.‌(1398)‌. تأثیر آموزش گروهی مثبت‌اندیشی بر بهزیستی روان‌شناختی، فرا‌ هیجان مثبت و کیفیّت رابطه زوجین در پرستاران. نشریه روان پرستاری، 7(6)، 26-34.
• قیصری گودرزی،سارا؛ قدم‌پور، عزت‌الله؛ قربانی، مریم و پادروند، حافظ. (1399). اثربخشی آموزش مثبت‌اندیشی به شیوه گروهی بر سازگاری اجتماعی و کاهش حساسیت بین فردی دانش‌آموزان دارای اختلال ریاضی. نشریه توانمندسازی کودکان استثنایی، 11(2)، 37-47.
• گل‌محمدنژاد بهرامی، غلامرضا؛ یوسفی سهزابی، مریم. (1398). تأثیر آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی بر شادکامی و سازگاری اجتماعی دانش آموزان دختر مقطع متوسطه شهر مهربان. دانش و پژوهش در روان شناسی کاربردی،20(4)، 113-122.
• مهدیان، حسین؛ ترکاشوند، جلال (1399). الگوی نظام‌مند دفاع از منظر اندیشه دفاعی مقام معظم فرماندهی کل قوا (مدظله‌العالی)، فصلنامه مدیریت نظامی، سال هشتم، شماره 6.
• مهدیان، حسین؛ ترکاشوند، جلال (1401). الگوی نظام‌مند جهاد تبیین از منظر مقام معظم فرماندهی کل قوا (مدظله‌العالی)، فصلنامه مدیریت نظامی، سال دوم، شماره 8.نعمتی، شهروز. (1398). نقش تاب‌آوری و سخت‌رویی روان‌شناختی در پیش‌بینی بهزیستی روان‌شناختی مادران دارای کودکان با نارسایی‌های شناختی و سازگارانه. پژوهش‌نامه روانشناسی مثبت، 5(19)، 1-12.
• ویسی، بهنام؛ رحمتی نجارکلائی، فاطمه و احمدی، شیدا. (1398). تأثیر آموزش مهارت مثبت‌نگری بر سلامت عمومی و سلامت معنوی سربازان. مجله طب نظامی 12 (1)،161-167.
• هاشمی، صدیقه‌سادات؛ احمدی حسن. (1401). الگوی مهارت‌های ارتباطی فرماندهان در تعامل اثربخش با سربازان وظیفه. فصلنامۀ پژوهش‌های مدیریت انتظامی، 17(1)، 39-69.
• یزدانی عبدالملکی، محمدعیسی؛ صبحی قراملکی، ناصر و ملیحی الذاکرینی، سعید. (1398). اثربخشی آموزش سرسختی روان‌شناسی بر بهزیستی روان‌شناختی بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس. فصلنامه روان‌سنجی، 27(7)، 43-54.

• Bartels, M. (2015). Genetics oF wellbeing and its components satisfaction with life, happiness, and quality of life: A review and meta-analysis of heritability studies. Behavior Genetics, 45 (2), 137–156
• Bekhet, A. K., and Zauszniewski, J.A. (2013) Measuring use of positive thinking skills: psychometric testing of a new scale. West J Nurs Res, 35(8), 1074-93.
• Bilge, Y., & Bilge, Y. (2020). Investigation oF the eFFects oF coronavirus and social isolation on psychological symptoms in terms oF psychological resilience and coping styles. Turkish Journal oF Clinical Psychiatry, 23(1) 38-51.
• Bolier, L., Haverman, M., Westerhof, G. J., Riper, H., Smit, F., & Bohlmeijer, E. (2013). Positive psychology interventions: a meta-analysis of randomized controlled studies. BMC Public Health, 13, 119-139.
• Chakhssi, F., Kraiss, J. T., Sommers-Spijkerman, M., and Bohlmeijer, E. (2018). The effect of positive psychology interventions on well-being and distress in clinical samples with psychiatric or somatic disorders: a systematic review and metaanalysis. BMC Psychiatry, 18(1) 211.
• Di Fabio, A., & SakloFske, D. H. (2018). The contributions oF personality and emotional intelligence to resiliency. Personality and Individual DiFFerences, 123, 140-144.
• Graham, S. (2018). Race/ethnicity and social adjustment oF adolescents: How (not iF) school diversity matters. Educational Psychologist, 53(2) 64-77.
• Haleem, M., Masood, S., Aziz, M., Jami, H. (2017). Psychological capital and mental health of rescue workers. Pakistan Journal of Psychological Research, 32(2), 429-447.
• Harme, K.V., EINARSEN, s.v., Hoprekstad, Ø.L., Pallesen, S., Bjorvatn, B., Waage, S., Moen, B.E., Harriss, A. (2020). Accumulated long-term exposure to workplace bullying impairs psychological hardiness: A five-year longitudinal study among nurses. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(2587), 1-12.
• Hourani, L.L., Williams, T.V., & Kress, A. M. (2006). Stress, mental health, and job perFormance among active duty military personnel: Findings From the 2002 Department oF Health-Related Behaviors Survey. Mil. Med. 171(9), 849-856.
• Karademas, E. C., Konstantions, K., & Sideridis, G. D. (2007). Optimism, self-efficacy, and information processing of threat –and well-being- related stimuli. Stress and Health. 23(5), 285-294.
• Kiarostami, A., Jeddi, M., Roohinezhad, Sh., & Hakimi, S.(2022). The Effectiveness of Positive Thinking Training on Mental Toughness and Social Well -being in Derelict Adolescents. Iranian Evolutionary and Educational Psychology Journal, 4(2), 398-409.
• Kobasa, S. C., Maddi, S. R., & Zola, M. (1983). Type A and Hardiness. Journal of Behavioral Medicine, 6, 41-51.
• komorovsky, A., & Sudom, K. (2011). Role of Hardiness in the Psychological Wellbeing of Canadian Forces Officer Candidates. Military Medicine, 176, 7-12.
• Koydemir, S., Sokmez, A.B., and Schutz, A. (2020) A Meta-Analysis of the Effectiveness of Randomized Controlled Positive Psychological Interventions on Subjective and Psychological Well-Being. The International Society for Quality-of-Life Studies (ISQOLS) and Springer Nature B.V.org/10.1007/s11482-019-09788
• Kyron, M. J., Podlogar, M. C., Joiner, T. E., McEvoy, P. M., Page, A. C., & Lawrence, D. (2020). Allowing nondisclosure in surveys with suicide content: Characteristics oF nondisclosure in a national survey oF emergency services personnel. Psychological Assessment, 32(12), 1106–1117.
• Li, S., & Zizzi, S. (2018). A case study oF international student’s social adjustment, Friendship development, and physical activity. Journal oF International Students, 8(1), 389-408.
• Lyubomirsky, S., and Layous, K. (2013). How do simple positive activities increase well-being? Current Directions in Psychological Science, 22‌ (1), 57-62.
• Moradikia, H., Sattarpour Iranaghi, F., Emamgholian, S.(2017). Compare The Effectiveness of Emotion Regulation and Resilience Training on Psychological Well-Being of Mothers of Students with Intellectual Disability. Iranian Journal of Health Education and Health Promotion, 5 (3), 213-223. [Persian]
• Oprins, E. A., Bosch, K. V. D., & Venrooij, W. (2018). Measuring adaptability demands oF jobs and the adaptability oF military and civilians. Military Psychology, 30(6), 576-89.
• Panzini, R. G., Mosqueiro, B. P., Zimpel, R. R., Bandeira, D. R., Rocha, N. S., & Fleck, M. P. (2017). Quality-of-life and spirituality. International Review of Psychiatry, 29(3), 263–282.
• Pexton, S., Farrants J., & Yule, W. (2018). The impact oF Fathers military deployment on child adjustment. The support needs oF primary school children and their Families separated during active military service: A pilot study. Clinical child psychology and psychiatry, 23(1), 110-24.
• Ryff, C. D. (1989). Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning oF psychological well-being. Journal oF personality and social psychology, 57(6), 1069–1081.
• Safari, S., & Akbari, B.(2018). The Effectiveness of Positive Thinking Training on Psychological Well-Being and Quality of Life in the Elderly. Avicenna J of Neuropsychophysiology, 5(3), 113-122.
• Sarafino, M.p & Nowicki, S (2013). Abnormal Psychology. Japan: CBS Publishing CO.
• Seligman, M. E., and Csikszentmihalyi, M. (2014). Positive Psychology: An introduction (pp. 279-298).
• Seligman, M. E. D., Steen, T. A., park, N. & Peterson, C. (2005). Positive psychology progress. Journal of American psychologist, 5, 410-421.
• Seraj, M., Babakhani, V., Salahian, A. (2018). Effectiveness of Cognitive Behavioral Stress Management on Happiness and Quality of Life of Relief workers in Red Crescent Society of Shemiranat, Iran. Quarterly Scientific Journal of Rescue and Relief, 11(2), 72-81.
• Sharma, G., and Pandey, D. (2019). Mediation eFFect oF mental health on adjustment and achievement oF English medium school students. Asian Man (The)-An International Journal, 13 (1), 90-94.
• Sinha, V. K. (2014). A Study of Emotional Maturity and Adjustment of College Student. Indian Journal OF Applied Research, 4(5), 45-59.
• Weir, , Cunningham, M., Abraham, L., and Allanson-Oddy, CH. (2017). Military veteran engagement with mental health and well-being services: a qualitative study oF the role oF the peer support worker. Journal oF Mental Health, 28(6), 647-653.
• Wood, A. M., and Joseph, S. (2010). The absence oF positive psychological (eudemonic) well-being as a risk Factor For depression: A ten year cohort study. Journal oF aFFective disorders, 122 (3), 213-217.

[1]. دکتری روان‌شناسی تربیتی، مدرس گروه علوم اجتماعی، دانشکده مدیریت، دانشگاه امام علی (ع)، تهران، ایران.

   (نویسنده مسئول). ایمیل: GHanbarivahid1252@gmail.com

1- Dyess

1. Sarafino & Nowicki
2. Wood & Joseph
3. Karademas