دریافت مقاله: 20/04/1402                                        فصلنامۀ مدیریت نظامی

پذیرش مقاله: 15/09/1402                                         سال بیست و چهارم، شمارۀ4، زمستان 1403

مقاله پژوهشی                                                    ص‌ص 58-77

الگوی تهدیدات فناوری­های نوین نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران

وحید ریاضی[1] | اسماعیل بیابانی^{2 *}

چکیده:

شناسایی، پیش­بینی و ارزیابی تهدیدات فناوری­های نوین با شاخص­هایی همچون شناخت صحیح و دقیق تهدید، ارزیابی توان و ظرفیت تهدید برای حفظ منافع کشور عزیزمان در نبردهای آینده امری مهم و حیاتی است. در تمامی سطوح و بدنه نیروهای مسلح ازجمله ارتش جمهوری اسلامی ایران به‌ویژه نیروی زمینی با توجه به تنوع تجهیزات و تاکتیک‌های رزمی به‌کاررفته و پیشرفت لحظه‌به‌لحظه فناوری­ها ، لزوم بررسی و موشکافی این تهدیدات بیش‌ازپیش احساس شده است. پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی تهدیدات فناوری‌های نوین نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران صورت گرفته است. این تحقیق از نوع کاربردی- توسعه­ای بوده که به روش توصیفی - تحلیلی دارای رویکردی آمیخته است. روش جمع‌آوری داده‌ها کتابخانه­ای و میدانی بوده، مصاحبه عمیق به روش هدفمند با خبرگان به تعداد 11 نفر و حجم نمونه 85 نفر انجام شده است. در بخش کیفی از طریق پالایش، تلخیص، نمایش داده­ها و تحلیل محتوا انجام شد و در بخش کمی از آمار توصیفی، آمار استنباطی و نرم‌افزار spss استفاده شد. به‌منظور دستیابی به طراحی الگوی موردنظر، گویه­های مربوط به پرسشنامه محقق ساخته احصاء، تکمیل و به جامعة خبره و حجم نمونه ارائه گردید. که ماحصل آن سه مؤلفه (هوش مصنوعی، روبات­ها و سربازان آینده/سایبری) و 10 شاخص در حوزه تهدیدات فناوری­های نوین نزاجا احصاء گردید و تحلیل داده­ها نیز در این حوزه در بخش کیفی تکمیل و ارائه شد تا زمینة تولید الگو فراهم شود. نتایج حاکی از آن ­است که مؤلفه‌های هوش مصنوعی، روبات­ها و سربازان آینده/سایبری با ترکیبی از 10 شاخص در حوزه تهدیدات فناوری­های نوین نزاجا، اجزای تشکیل‌دهندة الگوی یادشده را فراهم آوردند که در ادامه در جهت اعتبارسنجی آن توسط جامعة خبره تحقیق تأیید شد.

واژگان کلیدی: الگو، تهدید، فناوری­های نوین، نزاجا

مقدمه

تغییرات سریع فناوری­ها در بخش دفاعی کشورها اثرات شگرفی گذاشته است. این اثرات نبردهای آینده را با ابهام  و پیچیدگی­های روزافزون مواجه می‌کند. در همین راستا پیشرفت­های قابل ملاحظة فناوری، مدل­سازی فرآیندهای تولید برای بازار غیرنظامی تسهیل شده است. این‌ تنوع فناوری­ها دارای کاربردهای مشخصی در زمینه­های نظامی مشتمل بر حوزه‌‌های هوش مصنوعی، سامانه‌‌های خودکار، زیست‌فناوری و محاسبات کوانتومی نیز هستند و نقش مهمی را ایفا می‌کنند (گودرزی، 1400). با تأمل در ادبیات این حوزه متوجه خواهیم شد که جمهوری اسلامی ایران در این زمینه گام‌های مؤثری را برداشته است. دلیل این مهم را می‌توان در ماهیت ضد استکباری، موقعیت خاص ژئوپولتیکی، حمایت از مستضعفین جهان، حفظ سیاست استقلال‌خواهی و برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران و همچنین تنوع تهدید‌ها عنوان کرد. از طرفی حضور بازیگران غیردولتی درصحنه‌های جنگ، حمایت و پشتیبانی بازیگران دولتی از آن‌ها، تلاش این بازیگران برای ایجاد هویت و همچنین تحولات فناوری، گسترده شدن تجهیزات مدرن و کنترل از راه دور، شکل‌گیری قدرت‌های هوشمند،گسترده شدن جنگ‌های نیابتی، سوق یافتن جنگ‌ها به درون شهرها، طولانی شدن جنگ­ها به‌ویژه شکل‌گیری گروه‌های افراطی در منطقه (عراق، سوریه، یمن و ...) و حمایت دشمنان منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای از گروه‌های افراطی علیه جمهوری اسلامی ایران و منافع ملی ایران اسلامی، همه و همه حاکی از تغییر ماهیت جنگ‌ها و تنوع سناریوهای دشمن در مقابله با کشورهای مستقل و عدالت‌خواه هست (ثروتی، 1391: 34).

با توجه به این‌که از روش‌های مناسب در فهم ماهیت تهدیدها، طبقه‌بندی آن‌ها بر مبنای عوامل متفاوت آن است؛ می‌توان این‌طور اذعان کرد که بدیهی است ایران اسلامی در مواجهه با تهدیدات پیش رو به‌ویژه در زمینه فناوری­های نوین، تقویت نیروهای مسلح در مقایسه با توانمندی کشورهای رقیب و متخاصم را در دستور کار قرار داده است. این مقوله در تمامی سطوح و بدنه نیروهای مسلح ازجمله ارتش جمهوری اسلامی ایران به‌ویژه نیروی زمینی با توجه به تنوع تجهیزات و تاکتیک‌های رزمی به‌کاررفته و پیشرفت لحظه‌به‌لحظه فناوری­ها ، لزوم بررسی و موشکافی تهدیدات بیش‌ازپیش احساس شده است. اهمیت این موضوع محققین را بر آن داشته تا در این پژوهش به ارائه الگوی تهدیدات فناوری­های نوین نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران بپردازند.

بیان مسئله

مقام معظم رهبری می‌فرمایند: «... امروز ما باید بدانیم این دشمن ناکام ماندة در مقابل ملت ایران نقشه‌اش چیست؟ باید بیدارباشیم (العالمُ بزمانهِ لا تَهجم علیهِ اللَّوابِس: شبهات به کسی که زمانه خود را بشناسد هجوم نمی‌آورد) اگر صحنه را بشناسیم؛ عرصه را بشناسیم؛ دشمن را بشناسیم؛ نقشه دشمن را بدانیم؛ غافلگیر نخواهیم شد...»(بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با مردم کازرون، مورخ 18/02/1387). شناسایی، پیش­بینی و ارزیابی تهدیدات فناوری­های نوین با شاخص­هایی همچون شناخت صحیح و دقیق تهدید، ارزیابی توان و ظرفیت تهدید برای حفظ منافع کشور عزیزمان در نبردهای آینده امری مهم و حیاتی است. نیروی زمینی که یکی از نیروهای زیرمجموعه ارتش جمهوری اسلامی ایران است و با همکاری سایر یگان‌های ارتش وظیفه حفظ تمامیت ارضی و حفاظت از مرزهای سرزمینی کشور را بر عهده دارد، از این قاعده مستثنا نیست و به‌طور مکرر در معرض تهدید‌های متنوع است. به همین منظور مسئله مورد توجه این مقاله متکی بر مدون نبودن مطالعات در مورد تهدیدات آینده، پیشرفت فناوری‌های نوظهور و مرزشکنی در صنایع نظامی کشور است که در آموزه‌های نشأت گرفته از جنگ‌های اخیر و وضعیت خاص ژئوپلیتیکی ایران اسلامی است که منجر به تولید دغدغه مبتنی بر چیستی تهدیدها در حوزه فناوری­های نوین و مؤلفه­ها و شاخص­های مؤثر بر آن است. از نگاه ایجابی و به‌اصطلاح اهمیت تحقیق در این مقاله می‌توان به تولید ایده‌های جدید و مناسب در زمینه تهدیدهای فناوری و ایفای تصویری روشن از مهم‌ترین تهدیدات آینده، در تدوین و طرح‌ریزی کارآمد طرح‌های عملیاتی و کسب آگاهی مناسب نسبت به جلوگیری از غافلگیری معرفی کرد و در حوزة سلبی و نگاه ضرورت تحقیق می‌توان به مواردی به شرح ادامه اشاره کرد: کم‌توجهی به این تحقیق روند شکل‌گیری تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری را با ابهام و  چالش مواجه می‌کند.

اهداف پژوهش

 هدف اصلی تحقیق: طراحی الگوی تهدیدات فناوری‌های نوین نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران است.

اهداف فرعی شامل:

الف- تعیین مؤلفه‌های اساسی الگوی تهدیدات فناوری‌های نوین نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران.

ب- تعیین شاخص‌های کلیدی هرکدام از مؤلفه‌های اساسی الگوی تهدیدات فناوری‌های نوین نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران. 

این تحقیق به دلیل اکتشافی بودن، به دنبال یافتن مؤلفه‌ها و شاخص‌های الگو و طراحی الگو است، فاقد فرضیه بوده و اهداف و سئوالات به‌عنوان اساس کار منظور شده است.

مبانی نظری و پیشینه­های پژوهش

مبانی نظری

    اساس و مبانی این تحقیق، برگرفته از نگاه متقن و علمی به مفاهیم و متغیرهایی است که در شناخت و تولید الگویی متناسب با تهدیدهای فناوری‌های نوین نقش ایفا کرده و تأمل در آن‌ها مقاله را به سمت تولید اقناعی الگو هدایت کرده است. در این اثنا نیز نگارندگان در چارچوب نظری تحقیق که برآمده از توصیف مبانی نظری بوده بر محیط‌شناسی و تعامل میان سه رأس اسناد و مدارک، دکترین آجا و اسناد بالادستی توجه داشته تا مؤلفه‌‌ها و شاخص‌های الگویی تهدیدهای فناوری‌های نوین را احصاء کنند که در ادامه به تشریح آن پرداخته شده است. مدل مفهومی تحقیق با بهره‌گیری از چارچوب نظری، دقت نظر در محیط‌شناسی و استفاده از سایر عناصر شکل‌دهندة که می‌تواند زمینة بهره‌مندی و تولید مؤلفه‌ها و شاخص‌ها در حوزة تهدیدهای فناوری‌های نوین را هویدا کند، استوار شده است.

الگو:

مجموعه نظام­مندی از مفاهیم، اصول موضوعه و قوانین است که در یک ساختار منطقی برای توضیح و تفسیر یک سامانه از موجودات تکوینی، پدیده­ها، روش­ها، فرایندها، تئوری­ها و نظریه‌ها ارائه می­شود (خادم دقیق، 1398: 69). سنچولی (1396) الگو را چارچوب نظری و ذهنی معرفی می‌کند که پایه و معیار حرکت است و به عبارتی آن را نقشه راه می‌داند (سنچولی، 1396: 104-79). رهبر معظم انقلاب اسلامی در معرفی الگو می‌فرمایند: «الگو، یک الگوی منعطف است؛ یعنی قابل‌انعطاف است. هدف‌ها مشخّص است؛ راهبردها ممکن است به‌حسب شرایط گوناگون تغییر پیدا کند و حکّ و اصلاح شود» این الگو، نقشة جامع است؛ به ما می‌گوید که به کدام طرف، به کدام سمت، برای کدام هدف داریم حرکت می‌کنیم ...» (بیانات مقام معظم رهبری در نخستین نشست اندیشه‌های راهبردی با موضوع الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، مورخ 10/09/1389).

تهدید:

تهدید عبارت از هر چیزی که بتواند ثبات و امنیت را در یک کشور به خطر اندازد، دانسته شده و تهدیدها، منافع ملی را هدف قرار می­دهند. مفهوم تهدید در نگرش سامانه­ای، عدم تعادل در سامانه بیان‌شده است؛ یعنی عاملی که اجازه نمی­دهد سامانه به اهداف خویش برسد. برای تعریف تهدید می­بایست به عناصر و عوامل تشکیل‌دهندة گوناگونی توجه کرد و بر اساس آن، تهدیدها را تفکیک نمود. این عناصر و عوامل عبارت‌اند از:  منافع ملی، توانمندی موضوع با واحد مورد تهدید، شرایط محیطی، قدرت و توانایی تهدید، زمان (ممکن است موضوعی در یک‌زمان تهدید بوده و در زمان دیگر تهدید نباشد) و تصور از اقدامات یا پدیده­ها (مرادیان، 1397).

در همین رابطه احساس و درک چیزی به نام تهدید، درکی پسینی، زمینه­ای و نسبی است. به‌عبارت‌دیگر شکل­گیری تصوری که بیان‌کننده تهدید باشد، نیازمند وجود تصورات مقدماتی است. این تصورات دربردارندة ارزش­های مهمی است که بقاء آن مسبوق بر ادراک تهدید هستند. از سوی دیگر تهدید کاملاً زمینه­ای است و تنها در شرایط و اوضاع‌واحوال خاص به وجود می­آید. به همین سبب این مفهوم یا درک، کاملاً نسبی است و با تغییر شرایط محیطی، زمانی و حتی ادراک­کننده محیط، تحول پیدا می­کند (افتخاری، 1390).

روندهای فناوری­های دفاعی:

پیشرفت­های فناوری باعث ایجاد تغییرات اساسی در سازمان­ها، راهبردها و تدابیر امنیتی و دفاعی شده­ است. فناوری­های نوین باعث توزیع و انتشار آگاهی­ها شده، سرعت تبادل اطلاعات را افزایش داده ­است و با پشت سر گذاشتن مرزهای قدیمی افق جدیدی را در عملکرد نیروهای نظامی و تحول در حوزه دفاعی و هوشمندی سامانه­های نظامی گشوده است. این تحولات فناورانه در حوزه­های فرماندهی و کنترل که مسئول مدیریت و هدایت عملیات نظامی را بر عهده دارد تأثیرات عمیقی برجای گذاشته است. بر این اساس ارتش­های دنیا و سازمان­های دفاعی همواره درصدد استفاده از فناوری­های نوین و پیشرفته به‌منظور ارتقاء سطح تجهیزات و سامانه­های دفاعی و هوشمند نمودن این سامانه­ها جهت مقابله با تهدیدات هوشمند و نوین بوده است (آژانس دفاعی اروپا، 2021). روندهای فناوری‌های دفاعی بر اساس مطالعه رویدادهای آینده فناوری‌ها و سایر گزارش‌های در دسترس به شرح ادامه دسته­بندی شده است:

هوش مصنوعی و کاربردهای نظامی آن

هوش مصنوعی می‌تواند قابلیت‌های تحرک یگان نظامی را از طریق تشخیص هدف، سامانه‌های سلاح خودکار، ابزارهای حمایتی و برنامه‌ریزی بهبود بخشد. این فناوری در همه زمینه‌های نظامی (زمین، دریا، هوا، فضا، اطلاعات) و در تمام سطوح دفاعی (سیاسی، راهبردی، عملیاتی و تاکتیکی) کاربرد دارد. هوش مصنوعی و ارتباط آن با شبکه جهانی اینترنت، هسته اصلی فناوری اطلاعات در بخش دفاعی تلقی می‌شود. کاربردهای نوین هوش مصنوعی از داده‌کاوی رباتیک و پردازش زبان طبیعی فراتر رفته و حیطه‌هایی همانند مراقبت نظامی، شناسایی، ارزیابی تهدید، فرماندهی و کنترل، مین‌گذاری زیرآب، امنیت سایبری، آنالیز هوشمند و آموزش را در برمی‌گیرد. بااین‌حال، علی‌رغم امکانات قابل‌تصور برای استفاده از هوش مصنوعی در حوزه نظامی، ریسک‌ها و چالش‌های مختلفی ازجمله اعتماد، فقدان شفافیت برای تصمیم‌گیری قابل‌تصور است. به‌هرحال، نیروهای نظامی عصر جدید، احتمالاً دگرگونی تاریخی دیگری را تجربه می‌کنند. این دگرگونی صرفاً تغییر قابلیت‌های موجود نیروهای مسلح نیست؛ بلکه تغییردهنده اساس نیروهای نظامی مشتمل بر آنچه انجام می‌دهند و چگونگی انجام آن است. از این فناوری می‌توان در حل چالش‌های لجستیکی[2]، حمایت از بازی‌های جنگ، مکانیزه کردن نبرد از طریق حذف عامل انسانی، بهینه‌سازی و توسعه سرعت سلاح‌ها و تشخیص کلیه پدیده‌های منطقه نبرد اعم از اهداف نظامی و غیرنظامی استفاده کرد (محمدی فاتح، 1399).

اینترنت اشیاء

اینترنت اشیاء از دیگر مؤلفه‌های شکل‌دهندة فناوری نوظهور بوده که تحولات عظیمی در زندگی روزمره بشر ایجاد کرده است. این فناوری به‌عنوان شبکه­ای جهانی از ماشین­ها و دستگاه­هایی است که توانایی تعامل با یکدیگر را دارند و به‌عنوان یکی از مهم­ترین محورهای فناوری آینده شناخته شده و توجه قابل‌ملاحظه‌ای از صنعت را به خود اختصاص داده است. به همین دلیل، شورای ملی اطلاعات آمریکا، اینترنت اشیاء را به‌عنوان یکی از شش فناوری دارای پتانسیل تأثیرگذاری بر منافع آمریکا تا سال ۲۰۲۵ میلادی معرفی نموده است(نظری، ١٤٠٠: ٤). استفاده از اینترنت اشیاء در کاربردهای نظامی به یک ضرورت تبدیل شده است. در عصر حاضر علی‌رغم چالش­های فراوان مربوط به پذیرش اینترنت اشیاء در حوزه نظامی، پتانسیل بالای اینترنت اشیاء برای روزآمدسازی جنگ­افزارها، استفاده از داده­ها و خودکارسازی جهت حفظ جان سربازان و از طرف دیگر کاهش هزینه‌ها و افزایش کارایی پذیرش این فناوری را به امری جذاب برای سازمان­های دفاعی و نظامی مبدل ساخته است. على­هذا به موازات حوزه­های عملیاتی و اطلاعاتی اینترنت اشیاء با کاهش هزینه­ها، مدیریت موجودی­ها، مدیریت تعمیر و نگهداری تجهیزات و ... می­تواند در بهبود فرایندهای حوزه پشتیبانی سازمان­های نظامی رونق اساسی ایفا نماید (باقری منش و همکاران، ۱۳۹۸).

روبات

روبات­ها در سیستم­های رایانه‌ای متعددی از نبرد قرار گرفته و در فضای سایبری مانور خواهند داد. آن‌ها محافظت از ارتباطات و اطلاعات، دفاع از دستگاه­های الکترونیکی، جلوگیری یا هشدار در مورد تهدیدات دریافتی و مشاوره به تصمیم­گیرندگان را بر عهده خواهند گرفت. علاوه بر این، روبات‌ها می­توانند به‌طور بالقوه اقدامات پیشگیرانه­ای را مانند جابجایی حضور نیروهای خودی در فضای فیزیکی و سایبری، نفوذ به سیستم­های دشمن و فریب دادن دشمنان با اطلاعات کاذب و تصمیم‌گیری­های غلط انجام دهند. برای انجام این نقش­ها روبات­های میدان جنگ به‌صورت شبکه­ای و پویا با یکدیگر، کنترل‌کننده‌های انسانی و همکاران خود ارتباط برقرار می­کنند. آن‌ها در صورت لزوم خود را سازمان­دهی خواهند کرد. این روبات­ها هم می­توانند دارای استقلال کامل باشند و هم به‌وسیله انسان‌ها کنترل شوند. عوامل تصمیم‌گیرنده در تمام فرآیندهای فرماندهی نیروها و جمع‌آوری اطلاعات جبهه جنگی، نقش مهمی را ایفا می‌کنند. این روبات­های سایبری صحت اطلاعات را بررسی و اطلاعات اشتباه را فیلتر کرده و تعیین خواهند کرد که چه کسانی دسترسی به چه اطلاعاتی داشته باشند. علاوه بر این آن‌ها وظیفه مسیریابی ارتباطات، اختصاص دادن وظایف به حسگرها و انجام اقدامات هماهنگ با روبات­های فیزیکی را خواهند داشت (Kott et al ، 2015).

انسان­های تکامل‌یافته

در میدان­های جنگ آینده انسان­های کمی حضور خواهند داشت اما این جنگجویان ازنظر فیزیکی و شناختی دارای قابلیت­های ویژه­ای هستند. توانایی­های آن‌ها عبارت­اند از توانایی درک حسی بهتر، درک معنایی بهتر و ارتباط با افراد دیگر و با سیستم­های خودکار درنتیجه، آن‌ها نه­تنها کارها را متفاوت انجام می­دهند بلکه توانایی انجام کارهای بسیار متفاوتی را نیز دارند. گروه­های متشکل از انسان­های روباتیک، واحدهای اصلی نیروهای نظامی در جنگ­های آینده خواهند بود. به همین علت، تقویت توانایی­های انسانی به‌منظور همکاری مؤثر با روبات­ها و عملکرد اثربخش در محیط­های غنی اطلاعاتی، مهم خواهد بود. انسان­های تکامل یافته با دسترسی بی­نظیر به توان حسی و قدرت پردازشی روند یکپارچگی انسان و ماشین را گسترش می­دهند؛ آن‌ها از روبات­ها کمک خواهند گرفت تا به تأیید منابع کمک کنند و درنهایت روابط بین انسان و ماشین بهبود می­یابد (آهنگری، 1398). نیروی انسانی احتمالاً در آینده در عملیات نظامی نقش مهمی بازی می­کنند، فناوری­ها نوع عملیات موردنیاز ارتش­ها را تغییر خواهند داد و همچنین ممکن است انسان­ها را تغییر دهند. برای به­کارگیری بیشتر میزان داده­هایی که حسگرها و دستگاه­ها در مورد میدان نبرد ارائه می­دهند، سیستم­های نرم­افزاری و سخت­افزاری برای بهبود آگاهی وضعیت اطلاعات فرماندهان و اپراتورها توسعه خواهند یافت (Herr, 2015).

پیشینه­های‌ پژوهش

آهنگری و سلطان­آبادی (1398) در پژوهشی با عنوان واکاوی تهدیدات و چالش­های دفاعی-نظامی جنگ­های آینده، 4 عامل مهم و تأثیرگذار را به‌عنوان جنبه تعیین­کننده محیط جنگی آینده بیان نموده­اند که شامل گسترش سیستم­های هوشمند، فرماندهی و کنترل در محیط نامطلوب، انسان­های تکامل­یافته و نبرد قاطع اطلاعاتی است.

همچنین مرادیان و صادقی (1392) در پژوهشی به آینده­پژوهی تهدیدات نظامی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران پرداخته­اند که بر اساس نتایج، مهم­ترین تهدیدات و توانایی‌های نظامی آمریکا، برای مقابله با ج.ا.ایران در آینده عبارت‌اند از: فناوری ابر طیفی آمریکا، هواپیماهای جاسوســی بدون خلبان، بهره‌مندی آمریکا از پایگاه‌های نظامی در کشورهای منطقه، هواپیماهای راهبردی، توانمندی ارتش آمریکا در به‌کارگیری سلاح‌های هوشمند، ناوهای هواپیمابر و زیردریایی‌های هسته­ای، استقرار ناوگان دریایی آمریکا در اقیانوس هند، دریای عمان و خلیج‌فارس، هواپیماهای شناســایی، رادارهای پرنده و بمب‌های هوشمند.

کلان‌روندهای فناوری اطلاعات و ارتباطات، عنوان پژوهشی است که پورعزت و عبدی (1398) با روش توصیفی آن را انجام داده­اند و در پایان ۷ کلان‌روند حوزه فناوری اطلاعات را بر اساس مطالعه اسناد و مصاحبه با خبرگان به دست آوردند که شامل مدیریت امنیت اطلاعات، شبکه­های اجتماعی، زیرساخت‌های ارتباطی، شبکه­های نوآوری در بستر فناوری اطلاعات، هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء، مراکز داده و پایگاه­های ذخیره اطلاعات است.

کریمی و عین­القضاتی (1397) در مقاله­ای به نقش فناوری­های آینده در هم­گرایی و ارتقای توان نظامی بومی پرداخته­ و این­گونه بیان نموده­اند که به‌کارگیری فناوری­های همگرا به‌عنوان فناوری­های حساس، توان نظامی امنیت و پیش­بینی تهدیدات را تقویت نموده و صنایع بومی را در تولید تجهیزات خودکار و بدون سرنشین ارتقاء می­دهد و منجر به ارتقاء آموزش نیروهای مسلح با استفاده از محیط­های آموزشی مجازی و شبیه­سازی می­شود. همچنین شناسایی و حفاظت در برابر عوامل شیمیایی، بیولوژیکی، رادیولوژیکی و انفجاری تسهیل گردیده و جان سربازان و جنگاوران بهتر از گذشته حفظ شده و درمان­های غیر دارویی برای تقویت عملکرد جنگاوران را به وجود می­آورد.

اوهانلان (۲۰۱۸) در نشریه فارن پالیسی روندهای فناوری­های نظامی آینده ارتش آمریکا را به چهار دسته تقسیم­بندی می­کند: اولین فناوری در حوزه حسگرها است که داده­های مربوط به عملیات­های نظامی را جمع­آوری می­کند. دومین فناوری شامل کامپیوتر و سیستم­های ارتباطاتی است که داده­ها را توزیع و پردازش می­کند. سومین فناوری در حوزه پرتابه­ها، سکوهای تسلیحاتی و فناوری­های مرتبط است و چهارم سایر سیستم­های تسلیحاتی و فناوری‌های نسبتاً جدید هستند. در دسته فناوری­های مربوط به سیستم­های ارتباطاتی، زیرساخت‌ها و توانمندی­های سایبری اینترنت اشیاء، محاسبات کوانتومی، کلان داده­ها و دستگاه‌های تقویت­کننده انسان جزء فناوری­های آینده تا سال ۲۰۴۰ خواهند بود (Ohanlan, 2018:4).

چارچوب نظری تحقیق

چارچوب نظری به مجموعه­ای از گزاره­ها گفته می­شود که به لحاظ نظری قادر به تبیین با طبقه‌بندی متغیر وابسته یا اصلی تحقیق هستند. این گزاره­ها ممکن است از یک نظریه خاص یا تلفیقی از نظریات مختلف گرفته شده باشند که هم­گرایی آن‌ها به لحاظ نظری توسط محقق ثابت شده است (ریاضی، 1400). برای این که چارچوب نظری مناسبی ارائه گردد، مسئله تحقیق انتزاع گردید. به عبارت دقیق­تر صورت زیرین مسئله تحقیق کشف شد. بر اساس موارد عنوان شده و متناسب با مطالعات کتابخانه­ای صورت­گرفته، چارچوب نظری[3] این تحقیق برابر شکل زیر ارائه می­گردد:

روش­شناسی پژوهش

این تحقیق با رویکرد آمیخته و با روش­ توصیفی(موردی-زمینه ای) و تحلیلی انجام شده است. محققین قصد دارند وضع موجود یک پدیده در محیط واقعی را بررسی و به‌صورت منظم و نظام‌دار توصیف نمایند، لذا ابتدا وضعیت موجود را بررسی و تمامی داده‌های مرتبط با موضوع را گردآوری نموده و سپس با استفاده از شواهد به‌دست‌آمده از مصاحبه با صاحب­نظران و همچنین ابزار تفکر انتقادی به تجزیه‌وتحلیل داده‌ها پرداخته تا به ایده‌های جدیدی در مورد تهدیدات فناوری­های نوین نیروی زمینی آجا دست یابند. نوع تحقیق کاربردی - توسعه‌ای است. به این نحو که  نتایج آن دارای سودمندی علمی و عملی بوده که قابل‌استفاده در سطوح عملیاتی و تاکتیکی نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران است، کاربردی محسوب می‌شود و ازلحاظ تطبیق نتایج به‌دست‌آمده از تحقیق کاربردی با وضعیت جدید انجام شده است و به کشف دانسته‌های جدید دربارة زمینه شناسایی مؤلفه­ها و شاخص‌های تهدیدات فناوری­های نوین اقدام شده و سپس به‌کارگیری آن برای فرآیند و خدمات جدیدتر انجام می‌شود، توسعه‌ای است.

برای گردآوری اطلاعات از روش کتابخانه­ای (فیش‌برداری از اسناد و مدارک معتبر و سایت­های معتبر اینترنتی، کتاب‌ها)، همچنین روش میدانی شامل توزیع پرسشنامه بین صاحب‌نظران استفاده شده ­است. نمونه‌گیری در بخش کیفی انتخاب خبرگان، 11 نفر به روش هدفمند قضاوتی انجام شد که ویژگی­هایی مانند حداقل مدرک تحصیلی دکتری، حداقل سن خدمتی 28سال و سابقه خدمت در فاوا، عملیات، آموزش در آجا و نزاجا داشتند. از طرفی به روش نمونه‌گیری باز در بخش کمی شامل 85 نفر از بین خبرگان نظامی و دانشگاهی در سطح نیروهای مسلح و آجا که در تهدیدات و فناوری‌های نوین صاحب‌نظر بوده و دارای ویژگی‌هایی ازجمله:  دارای مدرک تحصیلی کارشناسی ارشد و دکتری، دارای جایگاه 18 به بالا، دارای سابقه خدمت در مشاغل راهبردی، دارای آثار علمی و پژوهشی در زمینه عنوان اصلی موردبررسی در این تحقیق که با توجه به تخصصی بودن عنوان تحقیق و محدودیت افراد خبره و صاحب‌نظر، جامعه آماری و جامعة نمونه بر هم منطبق و روش نمونه‌گیری به‌صورت تمام شمار انتخاب شدند.

روایی و پایایی پرسشنامه:

روایی: روایی صوری و محتوایی این پرسشنامه توسط محققین بر روی یک گروه 11 نفره از خبرگان حوزه تهدیدشناسی و آینده‌پژوهی موردبررسی قرار گرفت و سپس سؤالات اولیه در قالب سه عبارت «مناسب است- مناسب است ولی نیاز به تغییر دارد- مناسب نیست» و با استفاده از شاخص روایی محتوایی برای هر سؤال بر اساس رابطه زیر محاسبه شد:

 N: تعداد کل متخصصین (برابر با 11 نفر)

n_e: تعداد متخصصینی که گزینه «مناسب است» انتخاب کردند.

برای تحلیل و ارزیابی عوامل شناسایی‌شده در بین جامعه آماری، با استفاده از متغیرهای احصاء شده از مطالعات کتابخانه‌ای و همچنین خروجی پیشنهاد‌های خبرگان، پرسشنامه پژوهش تدوین گردید. به‌منظور تائید روایی محتوایی پرسشنامه از ضریب لاوشه استفاده شد که بر اساس نتایج پس از بررسی و ویرایش تعدادی از گویه­های پرسشنامه، این ضریب در حد خوب(امتیاز 76) ارزیابی گردید.

پایایی:

برای آزمودن پایایی پرسش‌نامه که با طیف لیکرت طراحی شد، از ضریب آلفای کرون باخ و نرم‌افزار آماری SPSS استفاده گردید. این روش برای محاسبه هماهنگی درونی ابزار اندازه‌گیری که خصیصه‌های مختلف را اندازه‌گیری می‌کند به کار می‌رود. درصورتی‌که میزان آلفای کرون باخ بیش از ۷/۰ باشد پرسش‌نامه از پایایی لازم برخوردار بوده و هر چه این مقدار به ۱ نزدیک‌تر باشد پرسش‌نامه از پایایی بالاتری برخوردار است. نتیجه نهایی ضریب آلفای کرونباخ 0.808 را نشان داد که بیانگر پایایی قابل‌قبول پرسشنامه است.

یافته­های تحقیق

در جداول زیر اطلاعات جمعیت شناختی حجم نمونه شامل سنوات خدمتی، میزان تحصیلات و مشاغل خدمتی آورده شده است.

جدول (3): توزیع مربوط به سنوات خدمتی حجم نمونه

با توجه به اینکه  تمامی افراد حجم نمونه، بالای 25 سال سنوات خدمتی دارند، درمی­یابیم که جامعه آماری از تجربه کافی جهت پاسخگویی به سؤالات پرسشنامه برخوردار  است.

جدول (4): توزیع مربوط به میزان تحصیلات حجم نمونه

ازآنجاکه همه افراد حجم نمونه دارای مدرک تحصیلی حداقل کارشناسی ارشد هستند، بنابراین جامعه آماری از دانش کافی جهت پاسخگویی به سؤالات پرسشنامه برخوردار است.

جدول (5): توزیع مربوط به مشاغل خدمتی حجم نمونه

با توجه به اینکه بیش از 76% از افراد حجم نمونه شغل فرماندهی و عملیاتی دارند، بنابراین جامعه آماری از نگرش و بینش کافی جهت پاسخگویی به سؤالات پرسشنامه برخوردار است.

تجزیه‌وتحلیل داده‌ها

به‌منظور احصاء مؤلفه­ها و شاخص­های تهدیدات فناوری­های نوین، مطالعات اکتشافی و تفکر دقیق در مبانی نظری، ادبیات تحقیق و مصاحبه با خبرگان مدنظر قرار گرفت و بر اساس گام­های زیر اقدام شد:

گام اول)پالایش: در این گام کلیه اطلاعات و داده­هایی که گردآوری‌شده بر اساس اهداف تحقیق جداسازی و دسته­بندی گردید.

گام دوم)تلخیص: در این گام نتایج گام اول که جداشده، بر اساس عوامل و شاخص­های تبیین شده، مورد تشریح و بیان قرار گرفت.

گام سوم) نمایش داده­ها: در این گام با توجه به گام قبلی، اطلاعات و داده­های تحلیل‌شده بر اساس سؤالات و اهداف تحقیق استنباط و استخراج شد.

پس از انجام مراحل گفته شده درنهایت تعداد 3 مؤلفه و 11 شاخص احصاء گردید که در جدول (6) نشان داده شده است.

جدول(6): مؤلفه­ها و شاخص­های تهدیدات فناوری­های نوین

آمار توصیفی

به‌منظور بررسی توصیفی ابعاد، مؤلفه و شاخص‌های پرسشنامه با بهره­مندی از نرم­افزارSPSS از شاخص مرکزی (میانگین)، دامنه تغییرات (ماکزیمم و مینیمم) و شاخص پراکندگی (انحراف استاندارد و واریانس) استفاده‌شده که نتایج آن در جداول زیر آمده است.

جدول (7): توصیف مؤلفه­های پژوهش

خروجی اولیه نشان داد مؤلفه‌های روبات‌ها، سربازان آینده سایبری و هوش مصنوعی از میانگین بالاتری نسبت به سایر مؤلفه­ها برخوردار هستند که برای بررسی دقیق‌تر ساختار، نیاز به آزمون‌های توصیفی است.

جدول (8): توصیف شاخص­های پژوهش

به‌منظور شناسایی آزمون‌های مناسب برای تحلیل آماری، سنجش پارامتریک (نرمال) بودن داده‌های آماری را انجام می­دهیم؛ اگر داده‌ها نا پارامتریک باشند از آزمون کای دو(χ2) و در غیر این صورت از آزمون تی تک نمونه‌ای(t) استفاده می‌شود. به همین منظور و با توجه به اینکه برای پرسش­نامه‌هایی با طراحی طیف لیکرت، آزمون چولگی مناسب‌ترین آزمون نرمال سنجی است، از این آزمون استفاده‌ شده است.

جدول (9): نتایج آزمون چولگی

    نتایج نشان می‌دهد میزان چولگی در بازه (2،2-) قرار دارد و داده‌های آماری با احتمال 95 % (با خطای 5 %)، در ساختار متغیرها پارامتریک هستند. به‌عبارت‌دیگر داده‌های آماری، حول میانگین جامعه پراکندگی داشته‌اند.

در ادامه با توجه به پارامتریک بودن داده‌های آماری از آزمون تی ‌تک نمونه‌ای برای بررسی سطح نظرات مخاطبین و همچنین سنجش اختلاف داشتن یا نداشتن میانگین کلی نظرات مخاطبین با سطح متوسط رضایت آن‌ها استفاده شد که در طیف لیکرت حد آستانه رضایت‌مندی ضریب 3 در نظر گرفته‌شده است تا بتوان با در نظر گرفتن سایر آزمون‌های آماری، کاهش یا افزایش رضایت نسبی مخاطبین از سطح متوسط موردسنجش قرار گیرد.

جدول (10): نتایج آزمون تی­ تک نمونه­ای برای مؤلفه­های پژوهش

جدول (11): نتایج آزمون تی­تک نمونه­ای برای شاخص­های پژوهش

با توجه به سطح خطای 0.05 در تحلیل داده‌های آماری و این­که در ستون خروجی sig  تحلیل به 0.000 رسیده است (کم‌تر از سطح خطای پیش‌بینی‌شده)، به این نتیجه می‌رسیم که میانگین کلی نظرات مخاطبین به‌صورت نسبی با سطح متوسط آن تفاوت دارد که با توجه به خروجی کلی تحلیل توصیفی می‌توان این تفاوت را در جهت بیشتر از حد متوسط تفسیر نمود. به‌عبارت‌دیگر با یک اطمینان 95 درصدی می‌توان گفت که بخش قابل‌توجهی از مخاطبین از روند فعالیت‌های صورت گرفته یک رضایت نسبی(بیشتر از حد متوسط) دارند. از طرفی چون هر دو دامنه­ی آزمون مربوط به متغیرها مثبت است، می­توان گفت  اهمیت متغیرها مورد تائید مخاطبین قرارگرفته است.

نتیجه­گیری

پس از انجام مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی اسناد معتبر و سایت‌های اینترنتی مرتبط با موضوع پژوهش و همچنین انجام مصاحبه با خبرگان، در پاسخ به سؤال اصلی و سؤال­های فرعی تحقیق و بر مبنای نتایج به‌دست‌آمده از تجزیه‌وتحلیل استنباطی و توصیفی، الگویی شامل سه مؤلفه (هوش مصنوعی، روبات­ها و سربازان آینده/سایبری) و 10 شاخص در حوزه تهدیدات فناوری­های نوین نزاجا احصاء گردید که این الگو به روش درختی در شکل زیر آمده است:

پیشنهادها

1- در خصوص تدوین راهبردها و یا ارائه الگوی راهبردی دفاع در مقابل هرکدام از حوزه­های تهدیدات فناوری­های نوین نزاجا پژوهش­های جامعی صورت پذیرد.

2- به‌منظور فراگیری و پوشش کامل تهدیدات فناوری­های نوین در سطح ارتش، در پژوهش‌های مستقل چگونگی این تهدیدات در سایر نیروهای تابعه ارتش موردمطالعه قرار گیرد.

3- با عنایت به اهمیت بالای تهدیدات فناوری­های نوین در جنگ­های آینده، برنامه­ریزی بلندمدت برای مقابله با این تهدیدات با همکاری نخبگان کشوری و لشگری به‌عنوان یکی از دغدغه­های فرماندهان عالی­رتبه نیروی زمینی مدنظر قرار گیرد.

منابع

• قرآن کریم، ترجمه و تفسیر آیت­الله مکارم شیرازی.
• بیانات و رهنمودهای رهبر معظم انقلاب حضرت امام خامنه‌ای .
• آزادی، فرزاد (1400)،"تأثیر تهدیدات آینده بر تئوری بازی جنگ"، مانز، چاپ یکم.
• آهنگری، عرفان؛ سلطان‌آبادی، محمد؛ رضایی، احمد(1398)،"واکاوی تهدیدات و چالش‌های دفاعی- نظامی جنگ‌های آینده"، فصلنامه ‌مطالعات ‌جنگ، سال اول، شماره ‌دوم، صص 147-132.
• اسکندری، حمید (1390)،"تهدیدات سخت"، بوستان حمید، چاپ یکم.
• افتخاری، اصغر (1390)،"برآورد نظامی تهدید"، انتشارات دانشگاه عالی دفاع ملی.
• بختیاری، حسین؛ صالح نیا، علی (1397)،"اولویت‌بندی تهدیدات امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران با روش تحلیل سلسله‌مراتب(AHP)، فصلنامه مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، دوره 8، شماره 27.
• ریاضی، وحید و همکاران (1400)،"معرفی مؤلفه­ها و ابزارهای جنگ ترکیبی آمریکا علیه ج.ا. ایران"، فصلنامه راهبرد دفاعی، دوره 19، شماره 1.
• خسروی، عباس (1399)،"الگوی جامع رصد تهدیدهای همه‌جانبه"، فصلنامه علمی امنیت ملی، سال 11، شماره39، صص 94-67.
• سنچولی، زینب (1396)، "تبیین ماهیت الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت"، فصلنامه علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، دورة 2، شمارة 3، صص 104-79.
• طاهری‌هشی، علی؛ دهقان، حبیب‌اله؛ نادری، علیرضا (1397)،"شناسایی و اولویت‌بندی نوع تهدیدات درصحنه جنگ‌های آینده"، فصلنامه آینده‌پژوهی دفاعی، سال سوم، شماره 9، صص 791 –
• طاهری، علی (1395)،"مختصات الگوی تهدیدات صحنه نبردهای آینده در سال1404"، فصلنامه آینده‌پژوهی دفاعی، شماره اول، صص 127 - 109
• فرهنگ، سجاد؛ آروند، حمید. (1402). تاثیرکاربرد هوش مصنوعی در بازی جنگ برای بهبود عملکرد شناختی در نبردهای دریایی آینده، فصلنامه مدیریت نظامی، 23(4)، 57-78.
•  
• کاظم­پور، زکریا؛ بهرامی، محسن (1397)،"الگوی ارزیابی تهدیدات هوشمند آینده به روش تحلیل کالبدی تهدید"، فصلنامه آینده‌پژوهی دفاعی، سال سوم، شماره 10، صص 147-121.
• کلانتری، فتح‌اله (1395)،"مشخصات جنگ‌های احتمالی آینده علیه ج.ا.ایران و راهبردهای مقابله با آن"، فصلنامه راهبرد دفاعی، دوره 14، شماره 56 ،صص 131-103.
• مرادیان،حسن؛ صادقی گوغری، سعید(1392)،"آینده‌پژوهی تهدیدات نظامی آمریکا علیه ج.ا.ایران"، فصلنامه علمی پژوهشی امنیت پژوهشی، سال 12، شماره 43، صص 171-145.
• مرادیان، محسن؛ صادقی، سعید (1397) ،"آینده‌پژوهی تهدیدات نظامی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران"، فصلنامه امنیت پژوهی، شماره 43، صص 170 –
• مشهدی، حسن؛ امینی‌ورکی، سعید (1394)،"تدوین و ارائه الگوی ارزیابی تهدیدات، آسیب‌پذیری و تحلیل خطرپذیری زیرساخت‌های حیاتی با تأکید بر پدافند غیرعامل"، فصلنامه مدیریت بحران، شماره هفتم.
• مهدیان، حسین؛ ترکاشوند، جلال (1399). الگوی نظام‌مند دفاع از منظر اندیشه دفاعی مقام معظم فرماندهی کل قوا (مدظله‌العالی)، فصلنامه مدیریت نظامی، سال هشتم، شماره 6.
• مهدیان، حسین؛ ترکاشوند، جلال (1401). الگوی نظام‌مند جهاد تبیین از منظر مقام معظم فرماندهی کل قوا (مدظله‌العالی)، فصلنامه مدیریت نظامی، سال دوم، شماره 8.
• میلز، گرگ (1398)،"دستور کار امنیتی قرن 21"، حیدر علی بلوچی، انتشارات دانشگاه عالی دفاع ملی.
• نائینی، علی‌محمد (1389)،"بررسی تطبیقی سه‌گانه سخت، نیمه سخت و نرم"، فصلنامه راهبرد دفاعی، شماره 30، صص 177 – 158.
• هلیلی، خداداد؛ مظلوم، جلیل؛ هادیان، بهرنگ (1394)،"جنگ‌های آینده"، فصلنامه علوم و فنون، دوره 11، شماره 33، صص 63-47.

• Nurul Huda Mahmood, Gilberto Berardinelli, Emil J. Khatib, Ramin Hashemi, Carlos De Lima, Matti latva-aho, “A functional architecture for 6G special-purpose industrial IoT networks”, IEEE Transac. Ind. Inf (2023).
• Bomin Mao, Jiajia Liu, Yingying Wu, Nei Kato, Security and privacy on 6G network edge: a survey, IEEE Commun. Surv. & Tutorials (2023)
• Innocent D. Lubangakene, Bal Virdee, Renu Karthick Rajaguru Jayanthi, Priyanka Ganguly, Effect of metabolite and temperature on artificial human sweat characteristics over a very wide frequency range (400 MHz–10.4 GHz) for wireless hydration diagnostic sensors, Results Eng. 19 (2023).
• Tuan-Vinh Le, Chung-Fu Lu, Chien-Lung Hsu, Trung K. Do, Yen-Fang Chou, Wei- Cheng Wei, A novel three-factor authentication protocol for multiple service providers in 6G-aided intelligent healthcare systems, IEEE Access 10 (2022).
• Guanjie Li, Chengzhe Lai, Rongxing Lu, Zheng Dong, SecCDV security reference architecture for cybertwin-driven 6G V2X, IEEE Transac. Vehicular Technol (2022).

1- گروه زمینی، دانشکده فرماندهی و ستاد، دانشگاه فرماندهی و ستاد، تهران، ایران، رایانامه: v.riazi@yahoo.com

2- گروه لجستیک و مالی، دانشکده پشتیبانی و ستاد، دانشگاه فرماندهی و ستاد، تهران. (نویسنده مسئول). رایانامه: E.biabany33@casu.ac.ir

[2]- آماد و پشتیبانی

[3]- فلوچارت