فصلنامه مدیریت نظامی

فصلنامه مدیریت نظامی

تحلیل راهبردهای ایران و آمریکا در تنگه هرمز بر اساس نظریه بازی‌ها و بازدارندگی نامتقارن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، دانشکده علوم اجتماعی، گروه مدیریت صنعتی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
2 دانشجوی دکتری آینده پژوهی، دانشکده علوم اجتماعی، گروه آینده پژوهی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران.
10.22034/iamu.2026.2093965.3283
چکیده
تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان، کانون رقابت ژئوپلیتیکی میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا و محل تأثیرگذاری بازیگران منطقه‌ای است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل راهبردهای ایران و آمریکا، شناسایی وضعیت‌های پایدار و بررسی نقش کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در ساختار منازعه انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی ـ تحلیلی است. داده‌ها به روش کتابخانه‌ای و تحلیل اسنادی گردآوری شده و دوره ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۵ را پوشش می‌دهد. برای تحلیل منازعه از تلفیق بازی مرغ، معمای زندانی، تحلیل تکاملی و مدل گراف برای تحلیل منازعه استفاده شده است. در مدل GMCR، ایران، ایالات متحده و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس به‌عنوان سه بازیگر اصلی در نظر گرفته شده . همچنین، تحلیل حساسیت در چهار سناریوی پایه، امنیتی، اقتصادی و ترکیبی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد ساختار منازعه بیش از حرکت به سوی جنگ تمام‌عیار یا همکاری کامل، ظرفیت رقابت کنترل‌شده و مدیریت بحران دارد. در سناریوی پایه، وضعیت 8S تنها تعادل نش و تنها وضعیت پایدار بر اساس معیارهای SMR و SEQ است. در هر چهار سناریو نیز 8S تنها تعادل نش باقی می‌ماند، هرچند تعداد وضعیت‌های پایدار GMR و SMR تغییر می‌کند. بنابراین، هسته اصلی نتیجه مدل نسبت به تغییر وزن معیارها از استحکام مناسبی برخوردار است، اما دامنه وضعیت‌های پایدار به ساختار ترجیحات حساس است. نتایج بر اهمیت حفظ بازدارندگی همراه با مذاکره محدود، مدیریت بحران و میانجیگری منطقه‌ای تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

·       احمدی، احمد؛ اسماعیلی، مریم و فتحی مورجانی، جواد. (1401). سه حکایت از گلستان سعدی از منظر نظریه بازی‌ها. فرهنگ و اندیشه ریاضی، 41(2)، 107-118. doi: 10.30504/mct.2022.1237.1861
·       احمدیان همای سفلی، رامین؛ قلندری، حسین؛ اللهیاری، علی عسکر و شیردژم، محمدجواد. (1403). توصیف سناریوی تصرف واحد شناور، با محوریّت نظریه بازی‌ها. فصلنامه پژوهش‌های راهبردی ارتش، 3(10)، 127-149. article_218402_c4448749923c5c988142bac6ee713ebb
·       امامیان، سهیل. (۱۴۰۱). کاربرد نظریه بازی‌ها در جنگ‌های نظامی. نشریه علمی سیاست دفاعی، ۳۱(118)، ۱۳۷-۱۶۶. DOR: 20.1001.1.10255087.1401.31.1.5.2
·       آذر، عادل؛ خسروانی، فرزانه و جلالی، رضا. (2012). نظریه درام: روشی برای ساختاردهی مسئله در عملیات نرم (یک کاربرد عملی: تحلیل مذاکرات هسته‌ای بین جمهوری اسلامی ایران و گروه 5+1). مجله بین‌المللی علوم انسانی، 19(4)، 1-14.
·       ایجابی، ابراهیم؛ نامداری، نوید؛ عزیزی، فرامرز و کریمیان، رضا. (1405). نیروهای پیشران مؤثر در چهار طرح سناریوهای محتمل تهدیدهای نظامی رژیم صهیونیستی علیه ایران، در افق 1410. فصلنامه مدیریت نظامی، 26(101)، 1-24.
doi: 10.22034/iamu.2026.2017697.2985
·       بابائی، مرتضی؛ شیخ محمدی، مجید و لشکریان، حمیدرضا. (1398). مدل سازی و تحلیل استراتژیک نبرد بین ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران با استفاده از رویکرد نظریه بازی در حالت غیرهمکارانه. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 9(30)، 235-263. http://sspp.iranjournals.ir/article_34929.html
·       بهارمست حسین آبادی، جواد؛ حاتمی، محمد رضا و پوستین چی، زهره. (1404). آینده‌نگری سیاست خارجی پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران در تقابل با رژیم صهیونیستی بر اساس نظریه بازی‌ها. آینده پژوهی انقلاب اسلامی، 6(1)، 157-182. DOI:  20.1001.1.27173674.1404.6.1.5.4
·       خاتمی، مهدی و انوشه، ابراهیم. (1398). تحلیل منازعه ایران و رژیم صهیونیستی در زمینه برنامه هسته‌ای ایران با استفاده از نظریه‌بازی‌ها. آینده‌پژوهی دفاعی، 4(13)، 7-39. doi: 10.22034/dfsr.2019.36541
·       رضوی نژاد، سید امین. (1395). بررسی استراتژی های ایران و آمریکا در پسابرجام طبق نظریه بازی ها. پژوهشنامه علوم سیاسی، 11(3)، 126-147. DOI: 20.1001.1.1735790.1395.11.3.4.6
·       رضوی‌نژاد، سید امین. (۱۳۹۳). بررسی دیپلماسی هسته‌ای بین ایران و آمریکا براساس نظریه بازی‌ها. فصلنامه رسالت مدیریت دولتی، ۵ (۱۵ و ۱۶)، ۶۷-۸۱. https://sanad.iau.ir/Journal/ijpa/Article/791059
·       سنگری مهذب، کبری؛ راغفر، حسین و موسوی، میرحسین. (1398). تحلیل رفتار بازیکنان در تحریم امریکا علیه ایران: رویکرد مبتنی بر عامل. مجلس و راهبرد، 26(100)، 177-213. https://nashr.majles.ir/article_344.html
·       علمداری، محمّدسعید. (1403). کاربرد نظریه بازی‌ها در بازی‌ جنگ. (e216885). دوفصلنامه بازی جنگ، 7(15)، 137-159. doi:  10.22034/ijwg.2025.495850.1108
·       علیان، مهدی؛ محمدپور، صابر و رضویان، محمدتقی. (1398). مدل‌سازی و تحلیل راهبردی رابطه میان کنشگران منطقه کلان‌شهری تهران با رویکرد نظریه‌بازی‌ها. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 9(31)، 131-152. http://sspp.iranjournals.ir/article_37587.html
·       فرهنگ، سجاد و اکبرزاده، علیرضا. (1404). تحلیل جامعه شناختی ابعاد و مولفه های جنگ های آینده (با تاکید بر جنگ رسانه ای). فصلنامه مدیریت نظامی، 25(97)، 171-193.
doi:
10.22034/iamu.2024.2024287.3026
·       فهیمی، پیمان. (1394). نظریه بازی‌ها و مسابقه طناب‌کشی. نشریه فرهنگ و اندیشه ریاضی، 57(2)، 43-51. article_192_58a2fc6ed39fd083f55d4182bf88826d.pdf
·       قالیباف، محمدباقر؛ واثق، محمود؛ آجیلی، هادی و شفیع، شهاب الدین. (1403). تبیین ژئوپلیتیکی نظریه بازی‌ها. پژوهش های جغرافیای سیاسی، 9(1)، 131-158. doi: 10.22067/pg.2024.84868.1244
·       Azar,A , Khosravani,F and Jalali,R . (2012). Drama Theory: A Problem Structuring Method in Soft OR (A Practical Application: Nuclear Negotiations Analysis between Islamic Republic of Iran and the 5+1 Group). The International Journal of Humanities, 19(4), 1-14. DOI: 20.1001.1.25382640.2012.19.4.8.4
·       Adapted from Robert Axelrod, The Evolution of Cooperation. New York: Basic Books, 1984. Reprinted by permission. Microsoft Word - 185axelrod.doc
·       Baniak, A., & Dubina, I. (2012). Innovation analysis and game theory: A review. Innovation: Management, Policy & Practice, 14(2), 178-191. https://doi.org/10.5172/imp.2012.14.2.178
·       Damayanti, Angel & Meresin, Alexander & Karyoprawiro, Bryan. (2022). United States- Iran Shared Interest and the Stability of the Strait of Hormuz. Jurnal Global & Strategis. 16. 357-378. 10.20473/jgs.16.2.2022.357-378
·       Devlen, Balkan. (2010). Dealing or Dueling with the US? Explaining and Predicting Iranian Behavior During the Nuclear Crisis. International Studies Review. 12. 53 - 68. 10.1111/j.1468-2486.2009.00912.x
·       Dixit, A., & Nalebuff, B. (2008). The Art of Strategy: A Game Theorist's Guide to Success in Business and Life. Publisher by W. W. Norton & Company. https:// bk_adbl_012353.pdf
·       Do, C. T., Tran, N. H., Hong, C., Kamhoua, C. A., Kwiat, K. A., Blasch, E., Ren, S., Pissinou, N., & Iyengar, S. S. (2017). Game theory for cyber security and privacy. ACM Computing Surveys, 50(2), Article 30. https://doi.org/10.1145/3057268
·       Eva, A. (2019). The impossible bargain: Iranian-American relations in the extended framework of Putnam's two-level game theory. World Scientific and Political Studies, 4(1), 37-60. DOI: 10.22059/WSPS.2021.301956.1146
·       Fang, L., Hipel, K. W., & Kilgour, D. M. (1993). Interactive decision making : the graph model for conflict resolution. J. Wiley.
·       Fearon, J. D. (1995). Rationalist Explanations for War. International Organization, 49(3), 379–414. http://www.jstor.org/stable/2706903
·       Gibbons, R. (1992). Game Theory for Applied Economists. Princeton University Press.
·       Hipel, Keith & Kilgour, D. & Fang, Liping. (2011). The Graph Model For Conflict Resolution. 10.1002/9780470400531.eorms0882.
·       Kamhoua, C., Martin, A., Tosh, D. K., Kwiat, K. A., Heitzenrater, C., & Sengupta, S. (2015). Cyber-threats information sharing in cloud computing: A game theoretic approach. In Proceedings of the 2015 IEEE 2nd International Conference on Cyber Security and Cloud Computing (CSCloud) (pp. 382-389). IEEE. https://doi.org/10.1109/CSCloud.2015.80
·       Mousavian, S. H. (2024). The US Strategic Shifts Necessary for Stability in the Middle East. Middle East Policy, 31(4), 89–105. https://doi.org/10.1111/mepo.12783
·       Nash, J. F. (1950). Equilibrium Points in N-Person Games. Proceedings of the National Academy of Sciences, 36(1), 48–49. https://doi.org/10.1073/pnas.36.1.48
·       Osborne, M. J. (2004). An Introduction to Game Theory. Oxford University Press. https://books.google.com/books?id=Ep7bPXVTI8MC
·       Ozkan-Canbolat, E., Beraha, A., & Bas, A. (2016). Application of evolutionary game theory to strategic innovation. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 235, 685-693. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2016.11.069
·       Ramadhani, R., & Marzaman, A. (2024). Maritime Stability in the Strait of Hormuz: Challenges, Global Impacts, and Multilateral Diplomacy. Hypothesis Multidisciplinary Journal of Social Sciences, 3(2), 81–96. https://doi.org/10.62668/hypothesis.v3i02.1293
·       Roy, S., Ellis, C., Shiva, S., Dasgupta, D., Shandilya, V., & Wu, Q. (2010). A survey of game theory as applied to network security. In Proceedings of the 43rd Hawaii International Conference on System Sciences (HICSS) (pp. 1-10). IEEE. https://doi.org/10.1109/HICSS.2010.35
·       Schelling, T. C. (1960). The Strategy of Conflict. Harvard University Press. https://www.sackett.net/Strategy-of-Conflict.pdf
·       Shiva, S., Roy, S., & Dasgupta, D. (2010). Game theory for cyber security. In Proceedings of the 6th Annual Workshop on Cyber Security and Information Intelligence Research (CSIIRW '10) (pp. 1-4). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/1852666.1852704
·       Smith, J. M. (1982). Evolution and the Theory of Games. In Did Darwin get it right? Essays on games, sex and evolution (pp. 202-215). Boston, MA: Springer US. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4684-7862-4_22
·       Von Neumann, J., & Morgenstern, O. (1944). Theory of Games and Economic Behavior. Princeton University Press.
·       Wang, Y., Wang, R. X., & Zhang, J. (2024). Is high-intensity conflict escalation inevitable in the future? A two-level game analysis on the causes of US-Iran risky rivalry. European Journal of Futures Research, 12(1), 17. https://doi.org/10.1186/s40309-024-00239-z