فصلنامه مدیریت نظامی

فصلنامه مدیریت نظامی

مطالعه جامعه شناختی شکل گیری، تداوم و نتایج نظام وظیفه در ایران (دوره زمانی اواخر قاجار تا کنون)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 لرستان، خرم آباد، کوی جهادگران، خیابان صدرا
2 دانشیار
10.22034/iamu.2026.2051973.3146
چکیده
چکیده:پدیده سربازی در شروع فرایند مدرنیزاسیون ایران برای تحقق امنیت، انسجام کشور و تحکیم حکومت پهلوی اول متاثر از تحولاتی که در غرب رخ داده بود، شکل گرفت. ویژگی‌های اساسی این نهاداز قبیل اجباری بودن، فراگیر بودن، مدت دوره خدمت و نحوه بکارگیری سربازان تغییر چندانی نداشته‌است. با توجه به این موارد و تغییر این نهاد در بیش از 120کشور جهان در دوره بعد از جنگ جهانی دوم تا کنون ما در پی پاسخ‌گویی به این سوال کلی هستیم که دلایل شکل‌گیری، تداوم و نتایج نظام وظیفه در ایران چه چیزی بوده است؟ برای پاسخ گویی به سوال پژوهش از مصاحبه با متخصصین استفاده کردیم. در نهایت با 21 مورد از کارشناسان مصاحبه صورت گرفت و یافته ها در 9 تم کلی صورت‌بندی شد. یافته ها نشان داد که سربازی در ابتدا به دلیل فرایند تشکیل ارتش، ملت –سازی، حفظ و ایجاد امنیت داخلی، یکجانشنی و خلع سلاح عشایر امری ضروری بود. اما تداوم آن از یک طرف تحت تاثیر شرایط بین‌المللی همچون اختلافات آمریکا و اسرائیل با ایران، وقوع جنگ 8ساله و... بود، از طرف دیگر متاثر از عرصه داخلی و سیاست ‌میلیتاریستی محمدرضاشاه پهلوی، اهمیت جامعه‌پذیری جوانان بعد از انقلاب و ... بود. پیامد این نهاد برای جامعه ما نیز انسجام به برنامه‌ریزی جوانان، صرفه جویی اقتصادی برای دولت، اتلاف نیروی فعال کشور و زمینه بروز اختلالات روانی برای جوانان بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  • ابراهامیان، یرواند. (1401). تاریخ ایران مدرن، مترجم محمد ابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
  • اسکندری نژاد، علیرضا، و هاشمی، سیدضیاء. (1401)، چالش‌های سربازی در ایران؛ فراتحلیل کیفی پژوهش‌های موجود، دو فصلنامه مسائل اجتماعی ایران، 13(2)، صص 9-26.
  • ایمانی، علی، و قاسمی، علی اصغر. (1395). سیاست‌گذاری سربازی و فرایند ملت‌سازی در ایران، پژوهش‌های راهبردی سیاست، 5(18(پیاپی48))، صص 35-66. SID. https://sid.ir/paper/256165/fa
  • انیسی، جعفر؛ فتحی آشتیانی، علی؛ سلیمی، سیدحسین، واحمدی، خدابخش. (1384). ارزیابی و روایی مقیاس خودکشی بک (BSSI) در سربازان، طب نظامی، 7(1)، ص 33-37.
  • انیسی، جعفر؛ سلطانی نژاد، عبداله؛ امیری، ماندانا، و فتحی آشتیانی، علی. (1385). بررسی شیوع افکار خودکشی و عوامل مرتبط با آن در میان سربازان، مجله طب نظامی، 8(2 (مسلسل 28))، 113-118. SID. https://sid.ir/paper/62291/fa
  • بوالحسنی، خسرو؛ بیگ، علی اصغر، و یدالهی، رضا. (1398). تأثیر مهارت‌ورزی سربازان بر زندگی آنان بعد از رهایی از هدمت سربازی، فصلنامه علمی مطالعات بین رشته‌ای راهبردی، 9(37)، صص 250-278.
  • سریع‌القلم، محمود. (1392). فرهنگ سیاسی ایران، تهران: فروزان.
  • سعادتمندی، علیرضا؛ پورصادق، ناصر، و فرحی ، سیدمهدی. (1401). معرفی الگوی مطلوب خدمت وظیفه عمومی در جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر کارکرد منابع انسانی، راهبرد دفاعی، 20(80)، ص 60-88.
  • سهامی، فرهاد، و کریمیان بلداجی، سمانه. (1395). سپاه بهداشت در ایران؛ مطالعه موردی سال‌های 1345 تا 1350هـ..ش.، فصلنامه ژرفا پژوه، 3(7 و 8)، صص107-133.
  • سینایی‌، وحید و حمید مسعودی. (1392)‌. جامعه‌پذیری و بازجامعه‌پذیری سیاسی در نظام‌وظیفه مطالعه‌ی نگرش دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد، فصلنامه مسائل اجتماعی ایران، 4(2)، صص79-‌104.
  • سینایی‌، وحید. (1390)‌. بررسی تاثیر استراتژی‌ها و فناوری‌های نوین در تحولات نظام‌وظیفه به ارتش حرفه‌ای، فصلنامه‌ی سیاست‌، 41(2)، صص211‌-‌197.
  • سینایی، وحید. (۱۳۹۴). بررسی نگرش دانشجویان به نظام‌وظیفه، مطالعۀ موردی: دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد، پژوهشنامۀ علوم سیاسی، 11(1)، صص ۱۱۸-۹۵.
  • سیدی، سیدمحمدرضا؛ سیدی، سیدحسین، و صلواتیان، سیاوش. (1395). آسیب‌شناسی خدمت نظام وظیفه از منظر سربازان دارای مدرک تحصیلات تکمیلی، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی ایران(پژوهش‌های راهبردی امنیت و نظم اجتماعی)، 5(3(پیاپی 14))، صص 67-86. SID. https://sid.ir/paper/503085/fa
  • سیدی، سیدحسین، و سیدی، سیدمحمدرضا. (1395). فهم جوهره تجربه دوره سربازی در اعضای هیات علمی وظیفه: مطالعه‌ای پدیدارشناسانه، اندیشه مدیریت راهبردی(اندیشه مدیریت)، 10(1(پیاپی 19))، صص 85-116.

SID. https://sid.ir/paper/129884/fa                

  • شفایی مقدم، الهام، و نیازی، محسن. (1399). تبیین مدل روانی-اجتماعی رفتار خودکشی سربازان با تاکید بر افسردگی و انسجام گروهی، روانشناسی نظامی، 11(44)، صص17-29. SID. https://sid.ir/paper/401615/fa

·       حبیب‌پور گتابی، کرم. (1396). جزوۀ تکنیک‌های خاص تحقیق در علوم اجتماعی، تهران: دانشگاه خوارزمی.

  • صنعتی، سیدمهدی. (1400). بررسی میزان انطباق خدمت سربازی با شرع و قانون اساسی جمهوری‌اسلامی، قانون یار، 5 (15)، صص255-276. SID. https://sid.ir/paper/1023715/fa
  • ملک‌زاده، الهام. (1401). سربازگیری و خدمت نظام وظیفه اجباری در دورۀ رضاشاه، تهران: نشر شیرازه.
  • محتشم امیری، زهرا، . همکاران. (1384). تعیین الگوی مصرف سیگار در سربازان نیروی نظامی و انتظامی استان گیلان 1384، طب نظامی، سال7، شماره3، ص 193-198.
  • محمدپور‌، احمد‌. (1392)‌. روش تحقیق کیفی‌، ضد روش ‌1، تهران‌: انتشارات جامعه‌شناسان‌.
  • مستوفی، عبدالله. (1388). شرح زندگانی من، ج 3، تهران: زوار، چاپ ششم.
  • مقبلی، محمدجواد. (1393). پیشرفت اجتماعی: بررسی نقش تکاملی خدمت سربازی در زندگی جوانان، کنگره پیشگامان پیشرفت. SID. https://sid.ir/paper/865505/fa
  • محبوب، حسن؛ قدیری، حجت اله؛ شاطری، کریم، و تنهایی، علیرضا. (1399). نقش خدمت سربازی در تکوین و تجلی رفتارهای شهروندی(مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه تهران)، فصلنامه مدیریت نظامی، 20(77)، صص 161-188.
  • کرمانی و همکاران. (1400). ارزیابی اجتماعی سیاست خرید خدمت وظیفه عمومی، مرکز پژوهش‌های مجلس، کد 210، شماره مسلسل 18132.

·       کرونین، استفانی. (1400). رضاشاه و شکل‌گیری ایران نوین، دولت و جامعه در زمان رضاشاه، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: انتشارات جامی.

  • کوهساریان، حسین. (1399). آسیب‌شناسی خدمت وظیفه در ارتقاء انسجام اجتماعی جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه علوم و فنون نظامی، 16(53)، صص79-95.
  • گلشاهی، بهنام، عرب‌عامری، رضا و لطفی، حسین. (1400). شناسایی عوامل مؤثر بر ارتقای روحیه خدمتی کارکنان وظیفه یگان‌های عملیاتی نزاجا. فصلنامه مدیریت نظامی، 21(84)، 1-32. doi: 10.22034/iamu.2022.540655.2658
  • رازنهان، حسن؛ یزدانی، سهراب، و سپاهی، عبدالودود. (1396). ریشه‌یابی مخالفت مردم بلوچستان با اجرای قانون سجل احوال در دوره پهلوی اول، تحقیقات تاریخ اجتماعی، 7(2)، صص 217-244. SID.https://sid.ir/paper/22206/fa
  • ریاضی، وحید. (1399). تحلیلی بر سرباز حرفه‌ای در آیندة سازمان نظامی ایران، فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس، 6(4)، صص 139-159.
  • رحیمی‌پور، غلامرضا، (1400)، لینک خبر؛ o5c2https://www.egtesadonline.com/n/
  • (1400)، نظام وظیفه عمومی در ایران مسائل و پیشنهادها، تهران، ایران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. SID. https://sid.ir/paper/796225/fa
  • فرهی بوزنجانی‌، برزو و همکاران. ‌(1388)‌. مطالعه‌ی مشکلات رفتاری کارکنان وظیفه‌ی یک یگان سازمان نظامی، فصلنامه پژوهش‌های مدیریت منابع‌انسانی‌، 1(3)، صص 126-101‌.
  • فیروزجائیان، علی اصغر، و جان‌محمدی‌لرگانی، وحید. (1397). خدمت نظام وظیفه: فرصتی اجتماعی، فصلنامه مطالعات راهبردی و سیاست‌گذاری عمومی، 8(29) ، صص 203-223.
  • فتحی آشتیانی، علی، و اسلامی، سیدحسین. (1380)، ارزیابی عوامل آسیب‌شناسی روانی علل خودکشی در سربازان:1989 تا 1998، مجله طب نظامی، 3(4)، صص 245-249.   . SID. https://sid.ir/paper/418110/fa
  • نجفی، وحید، و سادات‌بیگدلی، سیدمحمود. (1401). تبیین خدمت سربازی روحانیون در دوره پهلوی دوم، نشریه علمی تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، 4(7)، صص317-336.
  • نیازی، محمد، و شالچی، وحید.(1392). شکل گیری نظام وظیفه در ایران و طرح ملت سازی در دوره پهلوی اول، جامعه شناسی تاریخی، 5(2)، صص 41-69.   SID. https://sid.ir/paper/243035/fa

·       Charles C. Moskos JR. (2013). From Institution to Occupation Trends in Military Organization, sage journals,  anking : Political Science, 106(157), pp 109-136.

·       Dahl, C,M,. & Boss, P. (2005). The Phenomenology for Family Therapy Research. In S. Moon & D.  Sprinkle (Eds). Research Methodism Family Therapy. New York: Guilford Press.

·       Garano, Santiago. (2010). the opposition front against Compulsory Military Service: the conscription Debate and Human-Rights Activism in Post-Dictatorship Argantina, Genocide Studies and Prevention: An International Journal, 8(14), pp 142-159.

·       Hall Arcala , Rosalie. (2012). Modern soldiery interrogated: cataloguing the local military's tasks and their perception of local civilian actors, Philippine Political Science Journal, 16(12), pp 1-21.

·        Vuga, Janja, Juvan, Jelena. (2013). Work–family conflict between two greedy institutions – the family and the military, sage journals, 8(4), 112-138.